🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे निर्लेपत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आकाश हे सर्वव्यापी आहे, परंतु त्यात असलेला धूर आकाशाला मलीन करू शकत नाही किंवा त्याला स्पर्शही करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो पुरुष आत्मस्वरूपात जागा झाला आहे, तो देहात राहत असूनही देहाच्या कर्मांनी किंवा त्यांच्या फळांनी बांधला जात नाही. तो आपल्या स्वतःच्याच चैतन्यमय महिमात सदैव मुक्त असतो. कर्माचा लेप केवळ देहबुद्धी असलेल्यांना लागतो, आत्मज्ञानी पुरुषाला नाही.

दैनंदिन जीवनात कामे करताना 'मी करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आकाशासारखे अलिप्त राहून कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना यशाने हुरळून न जाणे आणि अपयशाने खचून न जाणे.

अर्जुनाला आत्म्याचे निर्लेप स्वरूप समजावून सांगताना माउली आकाशाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाने युक्त असलेल्या स्थिर बुद्धीचे (स्थितप्रज्ञतेचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याची बुद्धी परमात्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही भौतिक गोष्टीची उणीव भासत नाही. ही बुद्धी सर्वश्रेष्ठ आहे कारण ती मनुष्याला पूर्णत्वाचा आणि अक्षय आनंदाचा अनुभव करून देते. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेल्या समुद्राला नद्यांच्या येण्याने फरक पडत नाही, त्याप्रमाणे स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीला जगातील द्वंद्वे विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगात किंवा गोंधळलेल्या स्थितीत मन शांत ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल काहीही लागला तरी खचून न जाता किंवा हुरळून न जाता पुढच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धीचे महत्त्व आणि तिची श्रेष्ठता समजावून सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माच्या बाबतीत मनात निर्माण झालेली द्विधा अवस्था किंवा शंका सोडून देणे आवश्यक आहे. 'विवंचना' म्हणजे मनातील तर्क-वितर्क किंवा चिंता. जेव्हा माणूस आपल्या विहित कर्तव्यापासून (स्वधर्मापासून) विचलित होतो, तेव्हाच गोंधळ निर्माण होतो. म्हणून, मनाला स्थिर करून आणि पूर्णपणे जागृत राहून आपल्या वाट्याला आलेल्या कर्मात झोकून देणे, हाच खरा कर्मयोग आहे असे महाराज सांगतात.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता (विवंचना) न करता, केवळ अभ्यासावर (स्वधर्मावर) लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला मनातील संभ्रम सोडून आपल्या विहित कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास सांगत आहेत.