🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत वर्णन करतात की, अर्जुनाच्या विनंतीचा मान राखून भगवान श्रीकृष्णांनी (चक्रपाणी) रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेला. कौरवांची अकरा आणि पांडवांची सात अशी एकूण अठरा अक्षौहिणी सेना जिथे युद्धासाठी सज्ज होऊन उभी होती, त्या रणभूमीच्या मध्यभागी रथाची स्थापना केली. हे श्रीकृष्णाचे आपल्या भक्ताप्रती असलेले प्रेम आणि त्याचे सारथ्य करण्याचे कर्तव्य दर्शवते.

जेव्हा आपण एखाद्या अनुभवी व्यक्तीला किंवा ईश्वराला आपला मार्गदर्शक मानतो, तेव्हा ते आपल्याला योग्य वेळी योग्य ठिकाणी पोहोचवतात. उदाहरण: कठीण प्रसंगात गोंधळून न जाता आपल्या गुरूंच्या सल्ल्यावर विश्वास ठेवल्यास आपल्याला योग्य मार्ग सापडतो.

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये नेण्यास सांगितले जेणेकरून तो युद्धासाठी आलेल्या वीरांचे निरीक्षण करू शकेल.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना कुरुक्षेत्रावरील प्रसंगाकडे वळवत आहेत. अर्जुन हा केवळ एक योद्धा नसून तो मानवी मनाचे प्रतीक आहे. जेव्हा अर्जुन मोहग्रस्त झाला आणि त्याचे मन संकटात (विषादात) सापडले, तेव्हा त्याने नेमकी काय कृती केली, हे सांगण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना एकाग्रतेने ऐकण्याचे आवाहन करतात. 'सावध' होणे म्हणजे केवळ जागे राहणे नव्हे, तर अंतर्बाह्य सजग होऊन ज्ञानाचे ग्रहण करणे होय. हा अध्याय सांख्ययोगाचा असून तो आत्मज्ञानाचा पाया रचतो, म्हणून श्रोत्यांची एकाग्रता महत्त्वाची आहे.

कोणतीही महत्त्वाची गोष्ट शिकताना किंवा ऐकताना आपले मन विचलित होऊ न देता पूर्णपणे एकाग्र (सावध) ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, वर्गात शिक्षकांनी शिकवताना जर आपण 'सावध' राहून ऐकले, तरच कठीण विषय सहज समजतो.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला अर्जुनाच्या मनातील गोंधळ आणि त्याच्या कृतींचे वर्णन सांगण्यास सुरुवात करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे चंद्राचा प्रकाश नैसर्गिकरित्या शीतल असतो आणि तो सर्वांना सारखीच शांती देतो, तसाच हा ज्ञानी पुरुष असतो. त्याच्या मनात स्वतःसाठी कोणतीही भौतिक इच्छा उरलेली नसते कारण तो आत्मस्वरूपात पूर्णपणे तृप्त झालेला असतो. त्याला कशाचीही कमतरता भासत नाही, म्हणून तो 'पूर्णकाम' असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांकडून अपेक्षा करणे थांबवतो, तेव्हा आपल्याला खरी शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना बदल्यात काहीही न मागणे ही खरी शीतलता आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या लक्षणांचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची तुलना चंद्राशी करत आहेत.