🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे (योग) हे दोन वेगळे मार्ग नसून एकाच सत्याच्या दोन बाजू आहेत. ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला समजते की या दोन्ही मार्गांचे अंतिम ध्येय एकच आहे. मात्र, ज्यांच्याकडे विवेकाचा अभाव आहे किंवा जे अज्ञानी आहेत, त्यांनाच या दोन मार्गांमध्ये फरक किंवा द्वैत जाणवते. खऱ्या अर्थाने संन्यास हा योगातच सामावलेला असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण ते 'फळाची आशा न धरता' केले किंवा 'कर्तव्य' म्हणून केले, तरी दोन्हीमुळे मनाला शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता केवळ कर्तव्य म्हणून करणे हाच खरा योग आणि संन्यास आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अभेद आणि अज्ञानामुळे निर्माण होणारा भ्रम ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानयज्ञाचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालतो, तेव्हा तो आपल्यातील 'अविद्या' म्हणजेच अज्ञानाला इंधन (समिधा) म्हणून वापरतो. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून स्वतः प्रज्वलित होतो, त्याचप्रमाणे जेव्हा बुद्धी जागृत होते (प्रबोध), तेव्हा ती अज्ञानाचा नाश करून ज्ञानाचा अग्नी प्रज्वलित करते. हा अग्नी सर्व द्वैत आणि भ्रम भस्म करून टाकतो.

आपल्या जीवनातील अज्ञान किंवा चुकांना घाबरून न जाता, त्यांना शिकण्याची संधी (इंधन) मानून विवेकाने प्रगती करावी. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास (अज्ञान/चूक), निराश न होता त्या चुकांचा अभ्यास करून पुढच्या वेळी अधिक ज्ञानी होणे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानयज्ञाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत, जिथे अज्ञानाचा बळी देऊन ज्ञानाचा प्रकाश मिळवला जातो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सामाजिक नेतृत्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात ज्यांना 'समर्थ' किंवा श्रेष्ठ मानले जाते, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य लोकांचे लक्ष असते. सामान्य माणसाला धर्माचे किंवा तत्त्वज्ञानाचे सूक्ष्म ज्ञान नसते, त्यामुळे तो पुस्तकांपेक्षा जिवंत आदर्शांकडे पाहून शिकतो. जर एखादा ज्ञानी किंवा अधिकारवाणी असलेला पुरुष चुकीचे वागला, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, लोकसंग्रहासाठी (समाजाच्या कल्याणासाठी) श्रेष्ठ व्यक्तीने अत्यंत जबाबदारीने आणि शिस्तीने वागणे आवश्यक आहे.

आपल्या घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक जसे वागतात, तसेच मुले शिकतात. जर आपण स्वतः शिस्त पाळली, तर आपल्या हाताखालील लोकही शिस्त पाळतील. उदाहरण: जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतील.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो आणि आदर्श घालून देणे का महत्त्वाचे आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.