🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे अपरिहार्य आहे, परंतु कर्माच्या बंधनातून सुटण्यासाठी कर्म सोडून चालत नाही. उलट, कर्म करत असतानाच 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे, हीच खरी कर्मातून मुक्त होण्याची 'युक्ती' आहे. ज्याप्रमाणे नौकेच्या साहाय्याने पाणी ओलांडले जाते, त्याचप्रमाणे कर्माच्या साहाय्यानेच (निष्ककाम कर्माने) कर्माचे बंधन तोडता येते, हे गुपित येथे उलगडले आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना, केवळ निकालाची चिंता न करता पूर्ण एकाग्रतेने अभ्यास करणे आणि आपले कर्तव्य पार पाडणे, हे या युक्तीचे उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याची गुप्त युक्ती समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य देहाने कर्मे करत असतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो, तेव्हा त्या कर्माला 'अकर्म' म्हणतात. याउलट, जर एखादा मनुष्य बाह्यतः सर्व कर्मांचा त्याग करून बसला असेल, पण त्याच्या मनात विषयांचे चिंतन किंवा कर्माचे संकल्प चालू असतील, तर ते 'अकर्मातील कर्म' होय. जो पुरुष हा सूक्ष्म भेद (निवाडा) पूर्णपणे जाणतो, तोच खरा आत्मज्ञानी आणि योगाभ्यासात निपुण मानला जातो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करणे. उदाहरणार्थ: घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गहन तत्त्वाचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकासाठी अत्यंत आवश्यक अशा शिस्तीचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना आवरत नाही, तोपर्यंत तो बाह्य जगातील क्षणिक सुखांच्या जाळ्यात अडकलेला राहतो. केवळ शरीराने त्याग करून चालत नाही, तर मनावर विजय मिळवणे सर्वात महत्त्वाचे आहे. जोपर्यंत मन विषयांकडे धावते, तोपर्यंत आत्मसाक्षात्कार किंवा खरी शांती प्राप्त होऊ शकत नाही. इंद्रियदमन आणि मनःशांती या आध्यात्मिक प्रगतीच्या पायाभूत पायऱ्या आहेत.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला परीक्षेत यश मिळवायचे असेल, तर त्याने मोबाईल किंवा खेळासारख्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींवर (इंद्रियांवर) ताबा मिळवणे आणि मनाला अभ्यासात एकाग्र करणे आवश्यक आहे. मनावर ताबा मिळवल्याशिवाय कोणतेही मोठे ध्येय साध्य होत नाही.

मोक्षप्राप्तीसाठी इंद्रियनिग्रह आणि मन जिंकणे किती अनिवार्य आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.