🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' लक्षणांचा समारोप करताना सांगतात की, जोपर्यंत मानवी अंतःकरणात भौतिक विषयांची अभिलाषा असते, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर होऊ शकत नाही. विषयांना येथे 'विख' (विष) म्हटले आहे, कारण ते आत्मिक शांतीचा नाश करतात. ज्या साधकाने जाणीवपूर्वक या मानसिक आसक्तीचा त्याग केला आहे, त्याचेच चित्त परमात्मस्वरूपात अढळ राहते. ही स्थिरता केवळ बाह्य नसून ती अंतर्मनातून आलेली असते.

दैनंदिन जीवनात मन एकाग्र करण्यासाठी अनावश्यक इच्छांवर नियंत्रण मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा विचार बाजूला सारून केवळ पुस्तकावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'विषय त्याग' करून बुद्धी स्थिर करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्याचे मन विषयांतून मुक्त झाले आहे त्याची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण शक्ती नष्ट होते आणि ते पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीत शुद्ध झालेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा फळाला कारणीभूत ठरत नाहीत. ज्ञानी मनुष्य जगाच्या कल्याणासाठी कर्मे करतो, पण तो त्या कर्मांच्या फळांपासून मुक्त असतो.

आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न बाळगता काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याऐवजी ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास मनाला शांती मिळते.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ फळाची आशा धरून कर्म करू नये. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे, तेच करावे. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मनुष्याचे खरे कर्तव्य आहे. हे कर्म करताना मनात कोणतीही आसक्ती न ठेवता, विरक्त भावनेने ते पूर्ण करावे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा सोडून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने कर्मयोगाचे पालन करतो आणि बंधनातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्याऐवजी, केवळ ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. फळाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आशा न धरता स्वधर्माचे पालन करण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.