🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी इंद्रिये नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (जसे की चव, स्पर्श, दृश्य) धावत असतात. परंतु हे बाह्य सुख क्षणभंगुर आणि विनाशी असते. जो साधक या बाह्य विषयांवरील आपली आसक्ती पूर्णपणे सोडून देतो, तो अंतर्मुख होतो. जेव्हा चित्त स्थिर होते, तेव्हा त्याला स्वतःच्या आत्म्यामध्ये अशा सुखाचा अनुभव येतो ज्याला कशाचीही उपमा देता येत नाही. हे सुख 'निःसंशय' म्हणजे खात्रीशीर आणि शाश्वत असते. बाह्य जगावर अवलंबून नसलेले हे स्वयंभू सुखच योग्याचे खरे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा इतरांच्या कौतुकात सुख शोधतो. पण हे सुख संपले की आपल्याला दुःख होते. त्याऐवजी दिवसातून काही वेळ शांत बसून स्वतःच्या श्वासावर किंवा विचारांवर लक्ष केंद्रित केल्यास (ध्यान), आपल्याला बाह्य साधनांशिवाय मिळणाऱ्या शांततेचा अनुभव येईल. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी बाहेर खेळायला जाण्यापेक्षा १० मिनिटे शांत बसल्यास मन अधिक एकाग्र होते.

इंद्रियांच्या बाह्य विषयांत सुख शोधण्याऐवजी स्वतःच्या अंतरात्म्यात सुख मानणाऱ्या योग्याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अलिप्ततेचा' अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, खरा संन्यास हा संसार सोडण्यात नसून संसारात राहूनही त्यातील माया-मोहापासून अलिप्त राहण्यात आहे. जळचर प्राणी (मासे इ.) चोवीस तास पाण्यातच असतात, पण पाणी त्यांच्या शरीराचा नाश करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो ज्ञानी पुरुष प्रपंचातील सर्व कर्तव्ये पार पाडतो, पण त्याचे अंत:करण काम, क्रोध, लोभ यांसारख्या विकारांनी मलिन होत नाही, तोच या जगात राहूनही मुक्त आहे. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच योगाचे यश आहे.

दैनंदिन जीवनात वावरताना आपल्यावर अनेक बाह्य परिस्थितींचा परिणाम होतो. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कोणाशी वाद झाला तरी त्याचे दुःख घरी न आणणे किंवा यशाने हुरळून न जाता आणि अपयशाने खचून न जाता आपले काम करत राहणे, म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

संसारात राहूनही मनाची शांती आणि मुक्ती कशी जपावी, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्मोद्धाराचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगात आपला खरा मित्र किंवा शत्रू आपण स्वतःच असतो. जर आपण आपल्या मनावर ताबा मिळवून स्वतःला अधोगतीपासून वाचवले, तर आपण आपले मित्र होतो. पण जर आपण स्वतःला विषयांच्या आहारी जाऊ दिले, तर आपणच आपले शत्रू बनतो. मुक्तीसाठी दुसऱ्या कोणावरही अवलंबून न राहता स्वतःचे प्रयत्न महत्त्वाचे आहेत, हा या ओवीचा मुख्य गाभा आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी वाईट सवय (उदा. आळस) सोडायची असते, तेव्हा दुसरे कोणीही आपल्याला मदत करू शकत नाही. आपल्याला स्वतःलाच निश्चय करून त्यातून बाहेर पडावे लागते. स्वतःला शिस्त लावणे हाच स्वतःचा मित्र होण्याचा मार्ग आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की आत्मोद्धारासाठी स्वतःचे प्रयत्न आणि मनावर ताबा असणे किती आवश्यक आहे.