🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अंतिम अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक 'मी' (अहंकार) आणि 'माझे' (ममत्व) या दोन मानसिक बेड्या तोडतो, तेव्हा त्याचे व्यक्तिमत्व संकुचित राहत नाही. तो सर्व चराचर सृष्टीशी एकरूप होतो. अशा व्यक्तीला स्वतःमध्ये आणि विश्वामध्ये कोणताही फरक जाणवत नाही. तो विश्वाचाच एक भाग बनून मुक्तपणे वावरतो. हीच खरी शांती आणि मुक्तीची अवस्था आहे, जिथे द्वैत संपून अद्वैताचा अनुभव येतो.

दैनंदिन जीवनात आपण 'हे माझे आहे' किंवा 'मी हे केले' या विचारांमुळे तणावात असतो. जर आपण कामात आपलेपणा ठेवला पण फळाची किंवा मालकीची हाव सोडली, तर आपण अधिक आनंदी राहू शकतो. उदाहरण: एखादे सामाजिक कार्य करताना 'मी करतोय' हा गर्व न ठेवता 'हे ईश्वराचे कार्य आहे' असे मानणे.

अहंकार आणि ममत्व सोडलेल्या स्थितप्रज्ञाच्या मुक्त स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक परिणाम स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या जीवनात संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा शत्रू नाही. संशय हा केवळ मनाचा एक विचार नसून तो आत्मिक आणि व्यावहारिक विनाशाचे कारण ठरतो. ज्याप्रमाणे एखादा खोल खड्डा माणसाला अधोगतीकडे नेतो, त्याचप्रमाणे संशय माणसाच्या बुद्धीला ग्रासतो आणि त्याला प्रगतीपासून रोखतो. साधकाच्या मार्गातील हा सर्वात मोठा अडथळा आहे, कारण संशयामुळे श्रद्धा नष्ट होते आणि श्रद्धेशिवाय कोणतेही ज्ञान फलद्रूप होत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण स्वतःच्या क्षमतेवर किंवा आपल्या जवळच्या व्यक्तींवर सतत संशय घेतला, तर आपली प्रगती थांबते आणि नातेसंबंध बिघडतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या कामात यश मिळेल की नाही असा संशय धरला तर आपण ते काम पूर्ण ताकदीने करू शकत नाही. म्हणून संशय सोडून आत्मविश्वासाने कृती करावी.

ज्ञानेश्वर महाराज आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगताना संशयामुळे मनुष्याचा कसा नाश होतो, हे या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचे किरण समुद्राच्या किंवा नदीच्या पाण्यात शिरतात, पण ते पाणी किरणांना भिजवू शकत नाही, तसेच ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. तो कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने करावे, 'मीच हे केले' असा अहंकार ठेवू नये. उदाहरणार्थ, एखादा खेळाडू जेव्हा संघासाठी खेळतो तेव्हा तो वैयक्तिक विक्रमापेक्षा खेळावर लक्ष केंद्रित करतो, ज्यामुळे तो दडपणाखाली येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.