🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य जगातील वस्तू (विषय) जेव्हा आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा त्यांचे ज्ञान मनाला होते. हे अनुभव कधी सुखद तर कधी दुःखद असतात. हे अनुभव क्षणभंगुर असतात, कारण ते इंद्रियांच्या अधीन असतात. जसे थंडी आणि उष्णता येते आणि जाते, तसेच हे अनुभवही कायमस्वरूपी नसतात. साधकाने या द्वंद्वांकडे साक्षीभावाने पाहायला हवे आणि मनाचा समतोल ढळू देऊ नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट मनासारखी घडली नाही म्हणून दुःख होते, तेव्हा लक्षात ठेवावे की हे केवळ इंद्रियांचे खेळ आहेत. जसे कडक ऊन लागल्यावर सावलीत गेल्यावर सुख मिळते, तसेच जीवनातील संकटे आणि आनंद येत-जात राहतात. त्यांना धैर्याने सामोरे जावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांद्वारे होणाऱ्या अनुभवांचे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या सुख-दुःखाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या स्थिरतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. सामान्यतः जेव्हा आपण एखादा संकल्प करतो, तेव्हा त्यामागे फळाची किंवा यशाची 'आशा' असते. ही आशाच मनाला चंचल बनवते आणि भविष्यात गुंतवून ठेवते. ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, ज्या स्थितीत संकल्पाच्या मुळाशी कोणतीही भौतिक किंवा फळाची आशा उरत नाही, तिथे मनाची धावपळ थांबते. जेव्हा 'अपेक्षा' संपते, तेव्हाच मन खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होते. हेच योग्याचे आणि स्थितप्रज्ञाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना केवळ फळाची चिंता न करता, कामावर लक्ष केंद्रित केल्यास मन शांत राहते. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला किती मार्क मिळतील' या आशेपेक्षा 'मला विषय समजून घ्यायचा आहे' या वृत्तीने अभ्यास केल्यास एकाग्रता वाढते.

मनाची स्थिरता आणि आशेचा त्याग यावर भाष्य करताना माऊली योग्याची अवस्था सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे वर्णन करताना सांगतात की, ज्याप्रमाणे वारा सर्वत्र संचार करतो, आकाशाला स्पर्श करतो, परंतु कशातही अडकून पडत नाही किंवा कशाचाही लेप त्याला लागत नाही, त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष विषयांमध्ये वावरतानाही निरिच्छ असतो. त्याच्या अंतःकरणात पूर्ण समाधान असते कारण त्याचे सुख बाह्य वस्तूंवर अवलंबून नसते. तो जगातील सर्व गोष्टींचा उपभोग घेतो पण कशाचाही मोह धरत नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेक लोकांशी आणि वस्तूंशी संपर्क येतो. आपण वाऱ्याप्रमाणे असावे - सर्वांशी प्रेमाने वागावे पण कोणामध्येही इतके गुंतू नये की ज्यामुळे आपले मानसिक संतुलन बिघडेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावेत, पण निकालाच्या चिंतेत अडकून पडू नये.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याच्या निरिच्छ आणि समाधानी वृत्तीचे वर्णन करत आहेत.