🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्मा हा अविनाशी आहे आणि शरीर हे नश्वर आहे. अर्जुनाचा मोह हा केवळ देहबुद्धीमुळे निर्माण झाला आहे. महाराज म्हणतात की, 'मी मारणारा आणि हे मरणारे' हा विचारच चुकीचा आहे कारण हा केवळ शरीराचा संबंध आहे. तू या भ्रमात अडकू नकोस आणि स्वतःची फसवणूक करून घेऊ नकोस. देहाच्या पलीकडे असलेल्या आत्मतत्त्वाचा विचार कर.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या भौतिक वस्तूच्या किंवा व्यक्तीच्या विरहाने दुःखी होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की शरीर आणि भौतिक गोष्टी तात्पुरत्या आहेत. ही जाणीव आपल्याला मानसिक स्थिरता देते.

भगवान श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वर महाराजांच्या टीकेद्वारे अर्जुनाला शारीरिक आसक्तीच्या पलीकडे जाऊन शाश्वत सत्य ओळखण्याचा सल्ला देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे तोच खरा योगी. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती माणसाला विषयांकडे खेचतात. जो माणूस या इंद्रियांना आवरतो आणि विषयांच्या मोहातून मुक्त होतो, त्यालाच आत्मसुखाचा अनुभव येतो. हे सुख बाह्य जगावर अवलंबून नसते, तर ते अंतरात्म्यात असते. जेव्हा साधक बाह्य जगातील सुखाचा शोध थांबवून स्वतःच्या स्वरूपात विलीन होतो, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. हाच खरा 'स्थिरप्रज्ञ' होय.

दैनंदिन जीवनात मनावर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी टीव्ही किंवा मोबाईलचा मोह टाळून अभ्यासात मन लावणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. यामुळे आपल्याला दीर्घकालीन यश आणि समाधान मिळते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थिरप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगत आहेत, ज्याने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य साधनांनी किंवा भौतिक वस्तूंनी केलेल्या यज्ञापेक्षा 'ज्ञानयज्ञ' श्रेष्ठ आहे. द्रव्यमय यज्ञात केवळ बाह्य वस्तूंची आहुती दिली जाते, परंतु ज्ञानयज्ञात साधक आपल्या अज्ञानाची आणि अहंकाराची आहुती देतो. सर्व कर्मांचा शेवट शेवटी आत्मज्ञानातच होतो. जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हाच त्याच्या सर्व कर्मांचे सार्थक होते. हा यज्ञ बुद्धीला (प्रज्ञा) गोचर म्हणजेच आकलन होणारा असून तो मोक्षाचा मार्ग सुकर करतो.

दैनंदिन जीवनात केवळ यांत्रिकपणे कामे करण्यापेक्षा, आपण जे करतो त्यामागचे शास्त्र आणि ज्ञान समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला केवळ पैसे देऊन मदत करण्यापेक्षा, त्याला स्वावलंबी होण्याचे शिक्षण (ज्ञान) देणे हा मोठा 'ज्ञानयज्ञ' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञाचे श्रेष्ठत्व समजावून सांगत आहेत.