🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या मानसिक स्थिरतेचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्राला येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडून बाहेर येत नाही. तो शांत आणि गंभीर राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात विषयांच्या अनेक इच्छा किंवा बाह्य जगातील प्रलोभने आली, तरी त्याचे मन डळमळीत होत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या आनंदाने इतका तृप्त असतो की बाह्य गोष्टींचा त्याच्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. असा पुरुषच खऱ्या अर्थाने शांती प्राप्त करतो.

आपल्या आयुष्यात जेव्हा खूप सुख किंवा दुःख येते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहून आपल्या कर्तव्यापासून ढळू नये. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले तरी गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले तरी खचून न जाता पुन्हा प्रयत्न करावा.

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही कसा अविचल राहतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्रात येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा (किनारा) ओलांडत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात बाह्य विषयांच्या इच्छा किंवा कामवासना उत्पन्न झाल्या तरी त्याचे मन विचलित होत नाही आणि तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या मर्यादेत स्थिर राहतो, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक शांतीवर कोणताही परिणाम होत नाही.

जेव्हा आपल्या मनात एखादी गोष्ट मिळवण्याची तीव्र इच्छा किंवा मोह निर्माण होतो, तेव्हा स्वतःच्या तत्त्वांशी प्रामाणिक राहून शांत राहणे. उदाहरण: सोशल मीडियाच्या मोहात न पडता विद्यार्थ्यांनी आपल्या अभ्यासाच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे स्पष्ट करत आहेत.