🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आणि 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा निसर्गाने नेमून दिलेले कर्तव्य पार पाडावे. स्वधर्माचे पालन करणे आणि आपली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे, हेच जीवनात शाश्वत सुख मिळवण्याचे गुपित आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखादा विद्यार्थी केवळ परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे करत असेल, तर त्याला मानसिक समाधान मिळते. हेच सुखी जीवनाचे सूत्र आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे आणि विहित कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला समजावून सांगतात की, ज्या गोष्टी उत्पत्तीच्या आधी नव्हत्या आणि विनाशानंतरही राहणार नाहीत, त्या केवळ मधल्या काळात सत्य असल्यासारख्या भासतात. जे पदार्थ सुरुवातीला आणि शेवटी नसतात, ते मधल्या काळातही खरोखर नसतातच. म्हणून या नश्वर आणि मायावी जगातील घटनांसाठी किंवा मृत्यूसाठी शोक करणे व्यर्थ आहे. आत्मस्वरूपाचा विचार केला तर हे दृश्य जगत शून्यवत आहे.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा ती कायमस्वरूपी नव्हती हे लक्षात घेऊन मन शांत ठेवावे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास किंवा खेळात हरल्यास, तो शेवट नाही हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञानावर आधारित, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला जगाच्या अशाश्वततेबद्दल आणि आत्म्याच्या अविनाशी स्वरूपाबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीची) अवस्था स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा गोड आणि रसाळ पदार्थ खाताना आपण त्याचा आनंद घेतो आणि तो टाकून देत नाही, त्याचप्रमाणे ज्या योग्याला आत्मज्ञानाचा आणि परमानंदाचा अनुभव आला आहे, तो बाह्य जगातील विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप इ.) अडकत नाही. त्याच्यासाठी हे विषय आता अपवित्र किंवा टाकाऊ ठरत नाहीत, तर तो त्यांच्या पलीकडे गेलेला असतो. त्याला आत्मसुखाची इतकी गोडी लागलेली असते की बाह्य प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

जेव्हा आपल्याला एखाद्या चांगल्या कामात किंवा अभ्यासात मनापासून आनंद मिळू लागतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीसारखी बाह्य प्रलोभने आपल्याला त्रास देऊ शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या खेळाडूला सरावात आनंद मिळत असेल, तर तो आरामाच्या मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या अंतर्मनाची अवस्था सांगत आहेत, जो आत्मसुखात पूर्णपणे मग्न झालेला असतो.