🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा गाभा समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'उचित कर्म' म्हणजे जे कर्तव्य म्हणून समोर आले आहे, त्याला प्राधान्य द्यावे. ते कर्म 'सधर्म' असावे, म्हणजे नैतिकदृष्ट्या योग्य असावे. असे कर्म करताना मनाचा पूर्ण निश्चय (मनोधर्म) असावा, परंतु त्या कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही आसक्ती (विरक्ती) नसावी. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून कर्तव्य भावनेने काम करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता न करता, केवळ अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य आहे असे मानून मन लावून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे बंधन कसे टाळावे हे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाची अत्यंत सोपी पण खोल व्याख्या सांगतात. त्यांच्या मते, केवळ पुस्तकी माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. ज्या विचारांमुळे किंवा ज्या साधनेमुळे माणसाचे अंतःकरण (मन आणि बुद्धी) निर्मळ होते, ज्यातून काम-क्रोधादी विकार गळून पडतात, तेच खरे ज्ञान आहे. हे ज्ञान आत्मसाक्षात्काराचा मार्ग सुलभ करते आणि मनुष्याला अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर काढते.

दैनंदिन जीवनात आपण खूप माहिती वाचतो, पण जर त्या माहितीने आपला स्वभाव सुधारला नाही, तर ते खरे ज्ञान नाही. उदाहरणार्थ, जर आपण 'प्राणिमात्रांवर दया करावी' हे शिकलो आणि प्रत्यक्षात तसे वागू लागलो, तरच ते ज्ञान आपल्या अंतःकरणाला शुद्ध करते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला खऱ्या ज्ञानाचे स्वरूप आणि त्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या सर्वज्ञतेचे वर्णन करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जीव आणि ईश्वर या दोघांचेही अनेक जन्म होतात, परंतु त्यांच्यात एक मोठा फरक आहे. जीव हा मायेच्या अधीन असल्यामुळे आपल्या पूर्वजन्मांच्या स्मृती विसरतो. याउलट, ईश्वर हा मायेचा स्वामी (मायापती) असल्यामुळे त्याला भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळांचे पूर्ण ज्ञान असते. अर्जुनाला स्वतःच्या स्वरूपाचा विसर पडला आहे, तर श्रीकृष्ण आपल्या मूळ स्वरूपात स्थित राहून सर्व घटनांचे साक्षीदार आहेत.

आपल्या आयुष्यात घडणाऱ्या घटनांचा अर्थ आपल्याला कधीकधी समजत नाही, कारण आपल्याला आपला भूतकाळ पूर्णपणे माहित नसतो. अशा वेळी ईश्वरावर विश्वास ठेवावा की तो सर्व जाणतो आणि आपल्या कर्माचा योग्य हिशोब ठेवून आपल्याला मार्गदर्शन करतो. उदाहरण: संकटाच्या वेळी विचलित न होता 'ईश्वराची ही काहीतरी योजना असेल' असा सकारात्मक विचार करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या आणि स्वतःच्या पूर्वजन्मांच्या स्मृतींमधील फरक स्पष्ट करून सांगत आहेत.