🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, एखाद्या व्यक्तीने भूतकाळात कितीही मोठी पापे केली असली, तरी आत्मज्ञानामुळे ती सर्व नष्ट होतात. ज्ञान हे एका मोठ्या नौकेसारखे (प्लव) आहे, जे माणसाला संसाराच्या आणि पापांच्या दुस्तर सागरातून सुखरूप बाहेर काढते. एकदा का ज्ञानाचा प्रकाश मिळाला की अज्ञानामुळे घडलेली पापे टिकू शकत नाहीत. हे ज्ञान मनुष्याला त्याच्या मूळ स्वरूपाची ओळख करून देते, ज्यामुळे पापांचे अस्तित्वच संपून जाते.

आपल्याकडून काही चूक झाली तर निराश न होता, त्यातून बोध घेऊन (ज्ञान मिळवून) स्वतःला सुधारणे. उदाहरण: परीक्षेत नापास झाल्यावर रडत न बसता, अभ्यासाची योग्य पद्धत शिकून पुन्हा यशस्वी होणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात की ज्ञान कसे तारक ठरते.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्म करत असतानाच कर्माच्या बंधनातून मुक्त होणे ही एक विशेष कला किंवा 'युक्ती' आहे. ज्याप्रमाणे आपण हाताने एखादी वस्तू धरतो आणि ती सोडण्यासाठी सुद्धा हाताचीच हालचाल करावी लागते, त्याचप्रमाणे संसारात राहून कर्तव्ये पार पाडत असताना, ती फळाची अपेक्षा न ठेवता केल्यास कर्माचे ओझे राहत नाही. ही सहज आणि सोपी पद्धत म्हणजे कर्मानेच कर्माचा त्याग करणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य आनंदाने पार पाडणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची अति चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हीच ती 'युक्ती' आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन कर्म कसे करावे, याचे गुपित अर्जुनाला सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्म म्हणजे काय आणि अकर्म म्हणजे काय, हे ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. केवळ शारीरिक हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे, तर त्यामागील हेतू आणि आसक्ती महत्त्वाची असते. कर्माची गती इतकी सूक्ष्म आहे की, ज्यांना शास्त्रांचे सखोल ज्ञान आहे असे मोठे विद्वान (कवीश्वर) सुद्धा कर्माच्या खऱ्या स्वरूपाबद्दल संभ्रमात पडतात. कर्माचे मर्म न समजल्यामुळे मनुष्य संसारात अडकतो, म्हणून कर्माचे तत्व समजून घेणे मोक्षासाठी आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो, पण ती का करतोय आणि त्याचा परिणाम काय होईल याचा विचार करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास कर्माचा ताण येत नाही आणि कर्माचे मर्म समजते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म फरक सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.