🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ स्थानी आहेत किंवा ज्यांच्याकडे सामर्थ्य आहे, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे जगाचे लक्ष असते. हे श्रेष्ठ लोक जे आचरण करतात, तोच समाजासाठी एक नियम किंवा 'प्रमाण' बनतो. सामान्य जनता स्वतःचा वेगळा विचार न करता या थोर व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालत असते. म्हणून, समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी समर्थांनी अत्यंत सावधगिरीने आणि धर्माने वागणे आवश्यक आहे, कारण त्यांचे वागणे संपूर्ण समाजाची दिशा ठरवते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने वागले, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्त पाळतात. उदाहरण: पालकांनी खोटे बोलणे टाळले तरच मुले खरे बोलायला शिकतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो आणि त्यांनी आदर्श का घालून दिला पाहिजे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अभेद्य आणि अविनाशी स्वरूप वर्णन करतात. ते सांगतात की, हा आत्मा कोणत्याही भौतिक शस्त्राने तोडला जाऊ शकत नाही किंवा अग्नीने जाळला जाऊ शकत नाही. पाणी त्याला ओले करून विरघळवू शकत नाही आणि वारा त्याला शोषून घेऊ शकत नाही. हे आत्मतत्व नित्य, सर्वव्यापी आणि स्थिर आहे. प्रकृतीचे नियम शरीराला लागू होतात, पण आत्म्याला नाही. ज्याप्रमाणे आपण जुने कपडे बदलून नवीन घालतो, त्याचप्रमाणे आत्मा केवळ शरीर बदलतो, तो स्वतः कधीही नष्ट होत नाही.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा शारीरिक व्याधींनी त्रस्त असतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की बाह्य परिस्थिती आपल्या शरीराला त्रास देऊ शकते, पण आपल्या मूळ स्वरूपाला (आत्म्याला) काहीही इजा पोहचवू शकत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी स्वतःचे अस्तित्व संपले असे न मानता, आत्मविश्वासाने पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि तो पंचमहाभूतांच्या पलीकडे कसा आहे, हे समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याचे किरण समुद्राच्या किंवा नदीच्या पाण्यात शिरतात, पण ते पाणी किरणांना भिजवू शकत नाही, तसेच ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत. तो कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने करावे, 'मीच हे केले' असा अहंकार ठेवू नये. उदाहरणार्थ, एखादा खेळाडू जेव्हा संघासाठी खेळतो तेव्हा तो वैयक्तिक विक्रमापेक्षा खेळावर लक्ष केंद्रित करतो, ज्यामुळे तो दडपणाखाली येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.