🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या जीवनात संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा शत्रू किंवा पाप नाही. संशय हा केवळ मनाचा एक विचार नसून तो आत्मविनाशाकडे नेणारा मार्ग आहे. ज्याप्रमाणे एखादा रोग शरीराला आतून पोखरतो, त्याप्रमाणे संशय माणसाची बुद्धी, श्रद्धा आणि आत्मविश्वास नष्ट करतो. साधकाच्या प्रगतीमधील हा सर्वात मोठा अडथळा आहे, कारण संशयी माणसाला ना या लोकात सुख मिळते, ना परलोकात.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही ध्येय गाठताना स्वतःच्या क्षमतेवर संशय घेऊ नका. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा अभ्यास पूर्ण केला असेल, पण ऐन वेळी स्वतःवर संशय घेतला, तर तो गोंधळून जाऊन सोपी उत्तरेही विसरू शकतो. म्हणून संशय सोडून आत्मविश्वासाने कृती करावी.

ज्ञानाच्या मार्गावर श्रद्धा किती महत्त्वाची आहे आणि संशय हा कसा विनाशाला कारणीभूत ठरतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचा सिद्धांत मांडतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. उलट, विहित कर्मे करणे हेच उचित आहे. मात्र, कर्म करताना 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करत आहे' ही बुद्धी सोडून दिली पाहिजे. जेव्हा मनुष्य फळाची आशा सोडून कर्तव्य भावनेने कार्य करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हीच खरी कर्ममुक्ती आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेपेक्षा 'मी विषयाचे आकलन उत्तम कसे करून घेईन' यावर लक्ष देणे म्हणजे फळाची आशा सोडणे होय.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचा विस्तार करताना अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता कर्म करण्याचा सल्ला देत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. कर्म करणे हे मानवाच्या हाती आहे, पण त्या कर्माचे फळ आपल्या इच्छेनुसार मिळावे हा हट्ट (संग) सोडणे आवश्यक आहे. तसेच, कर्म करताना 'मीच हे सर्व करतोय' हा कर्तेपणाचा अहंकार मनुष्याला कर्माच्या बंधनात अडकवतो. म्हणून, फळाची आसक्ती आणि कर्तेपणाचा अभिमान या दोन्ही गोष्टींचा त्याग करून केलेले कर्म हेच मोक्षदायक ठरते. हेच साधनेचे मुख्य वर्म किंवा गुपित आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एखाद्या गरजूला मदत केली, तर 'मी मदत केली' हा अहंकार न ठेवणे आणि बदल्यात कसलीही अपेक्षा न करणे, म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे मुख्य मर्म आणि अहंकाररहित कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.