🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे रहस्य सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे पूर्णपणे थांबवणे शक्य नाही, परंतु कर्मात राहूनही कर्माच्या बंधनातून कसे सुटावे, ही एक 'युक्ती' किंवा कला आहे. ज्याप्रमाणे शरीरात रुतलेला काटा काढण्यासाठी दुसऱ्या काट्याचा वापर केला जातो, त्याचप्रमाणे कर्माच्या आधारानेच (निःस्वार्थ कर्माने) कर्माचे फळ किंवा आसक्ती सोडता येते. ही युक्ती समजली की मनुष्य संसारात राहूनही मुक्त राहू शकतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने काम करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता कुटुंबाप्रती सेवा म्हणून केल्यास मनाला शांती मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्मातून मुक्त होण्याची सोपी युक्ती स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. जो साधक आपल्या पाचही ज्ञानेंद्रियांना विवेकाने जिंकतो आणि बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांच्या मोहातून मुक्त होतो, त्यालाच आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार होतो. 'धाला' या शब्दाचा अर्थ येथे 'तृप्त होणे' असा आहे. ज्याला स्वतःच्या आत्म्याचे ज्ञान झाले आहे, त्याला जगातील कोणत्याही इतर सुखाची उणीव भासत नाही, म्हणून तो 'पूर्ण' मानला जातो. ही पूर्णता भौतिक नसून आध्यात्मिक स्वरूपाची आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा मोह टाळून आपल्या मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रियजय' या तत्त्वाचा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, आरोग्यासाठी जिभेवर ताबा ठेवून पथ्य पाळणे हा देखील एक प्रकारचा इंद्रियजयच आहे.

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला विचारले की स्थितप्रज्ञ माणसाची लक्षणे काय असतात? त्यावर उत्तर देताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा दुःखातून सुटण्याचा मार्ग नाही. उलट, संभ्रम सोडून आणि पूर्णपणे जागरूक राहून आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे हेच श्रेष्ठ आहे. जेव्हा माणूस आपले कर्तव्य निष्ठेने करतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने प्रगती करतो. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा ते योग्य पद्धतीने करणे हाच खरा शहाणपणा आहे.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगी आपली जबाबदारी झटकून न टाकता ती धैर्याने पार पाडावी. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याला एखादा विषय कठीण वाटला तरी त्याचा कंटाळा न करता, अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य आहे असे मानून त्याने प्रयत्न सुरू ठेवणे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संभ्रम सोडून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.