🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, कर्माचा त्याग करणे शक्य नाही आणि ते श्रेयस्करही नाही. म्हणून, हे अर्जुना, तू कोणत्याही शंकेशिवाय तुझ्या वाट्याला आलेले विहित कर्म म्हणजेच तुझा स्वधर्म आचरणात आण. स्वधर्माचे पालन करणे हाच मोक्षाचा आणि चित्तशुद्धीचा खरा मार्ग आहे. मनात कोणताही गोंधळ न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे हेच श्रेष्ठ आहे.

दैनंदिन जीवनात, प्रत्येकाने आपली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडली पाहिजे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याचा स्वधर्म म्हणजे अभ्यास करणे. परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता किंवा आळस न करता अभ्यास करणे म्हणजे 'निभ्रांतपणे स्वधर्म आचरणे' होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) कोणत्याही शंकेशिवाय पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत, कारण कर्म करणे हे कर्म न करण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाचे आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण नसते, तो बाह्य जगातील विषयांच्या (भोगवस्तूंच्या) आकर्षणात सहज अडकतो. हे विषय सुरुवातीला सुखद वाटतात, पण ते माणसाचे विवेकबुद्धीरूपी धन चोरून नेतात. इंद्रिये जिंकल्याशिवाय आत्मज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही, असे महाराज स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात जर आपण जिभेवर ताबा ठेवला नाही आणि फक्त चवीसाठी अयोग्य पदार्थ खाल्ले, तर आपले आरोग्य बिघडते. म्हणजेच इंद्रियांवर ताबा नसल्यामुळे आपण आपले आरोग्य गमावतो.

इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सावध करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (शास्त्राने नेमून दिलेले) कर्तव्यच केले पाहिजे. हे कर्म करताना मनात कोणत्याही फळाची हाव किंवा आशा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि कौशल्याने पार पाडावे. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा गुणांची सतत चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करून आपले कर्तव्य चोख बजावावे. उदाहरणार्थ, गणिताचा सराव करताना तो केवळ मार्क मिळवण्यासाठी न करता, विषय समजून घेण्यासाठी करावा.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात ज्ञानेश्वर महाराज भगवान श्रीकृष्णांच्या निष्काम कर्मयोगाच्या शिकवणीचे रसाळ वर्णन करत आहेत.