🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ आपल्या मनाला आवडते म्हणून कोणतेही काम करू नये, तर जे कर्म 'उचित' म्हणजे परिस्थितीनुसार योग्य आहे आणि जे 'विहित' म्हणजे धर्माने किंवा कर्तव्याने नेमून दिलेले आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अर्धवट किंवा नाईलाजाने न करता 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ते कर्म करताना त्याच्या फळाची किंवा फायद्याची आशा (फळाशा) पूर्णपणे सोडून द्यावी. जेव्हा आपण फळाचा विचार सोडून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या विचारात वेळ न घालवता, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून अभ्यास करावा. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना केवळ उत्तराची चिंता न करता, प्रत्येक पायरी अचूक सोडवण्यावर लक्ष द्यावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्म कसे करावे हे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किंवा भौतिक सुखांचा त्याग करणे म्हणजे खरी मनःशांती नव्हे. जर मनात विषयांची ओढ कायम असेल, तर केवळ शरीराला कष्ट देऊन किंवा इंद्रियांना रोखून धरून बुद्धी स्थिर होत नाही. जोपर्यंत अंतःकरणात विषयांची आसक्ती जिवंत आहे, तोपर्यंत खरी स्थिरता प्राप्त होत नाही. खरी स्थिरता ही आत्मज्ञानातून आणि मनाच्या शुद्धीतून येते, केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबून नाही.

एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला बसताना मोबाईल बाजूला ठेवला (इंद्रिय दमन), पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलमध्ये काय चालले असेल याकडेच असेल, तर त्याचा अभ्यास होणार नाही. मनापासून अभ्यासात रस निर्माण होणे ही खरी स्थिरता आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज केवळ बाह्य इंद्रियदमन पुरेसे नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, 'काम' किंवा मानवी वासना ही जरी अत्यंत प्रबळ आणि अनावर वाटत असली, तरी ती अजिंक्य नाही. जेव्हा मनुष्य आपल्या विवेकाचा आणि स्थिर बुद्धीचा वापर करतो, तेव्हा या वासनेचे खरे स्वरूप उघड होते. ते मृगजळासारखे मिथ्या आहे हे समजते. वाळवंटात सूर्याच्या किरणांमुळे पाण्याचा भास होतो, पण सूर्याचे ज्ञान झाल्यावर तो भास जसा संपतो, तसाच आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात बुद्धीने या कामावर विजय मिळवता येतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा घाबरून न जाता शांतपणे आपल्या बुद्धीने विचार करावा की हे सुख कायमस्वरूपी आहे का? उदाहरणार्थ, अभ्यासाऐवजी खेळण्याचा अतिमोह होत असेल, तर बुद्धीने स्वतःला भविष्यातील फायद्याची जाणीव करून देणे म्हणजे बुद्धीच्या बळाने मोहावर विजय मिळवणे होय.

अध्याय ३ च्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की बुद्धीच्या सामर्थ्याने 'काम' (वासना) या शत्रूवर कशा प्रकारे मात करता येते.