🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत आपण संसारात आहोत, तोपर्यंत कर्म करणे टाळता येत नाही. परंतु, हेच कर्म जर आपण 'निष्काम' बुद्धीने केले, तर ते आपल्याला बंधनातून मुक्त करते. जसे नदी पार करण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण पैलतीरावर पोहोचल्यावर आपण ती नाव तिथेच सोडतो, तसेच ज्ञानाची प्राप्ती झाल्यावर कर्माचा अहंकार आणि कर्माची फळे गळून पडतात. कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाची चिंता न करता केवळ खेळावर लक्ष केंद्रित करावे, जेणेकरून खेळाचा आनंदही मिळेल आणि दडपणही येणार नाही.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त व्हावे, हे या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योगाच्या पूर्णत्वाचे लक्षण सांगत आहेत. जेव्हा साधकाला 'मी देह नसून आत्मा आहे' हा अनुभव केवळ बुद्धीने नाही तर प्रत्यक्ष अनुभूतीने स्थिर होतो, तेव्हा तो योग सिद्ध झाला असे मानले जाते. अशा अवस्थेत साधक कर्माच्या पलीकडे जातो. त्याला कर्माची फळे किंवा बंधने बाधत नाहीत, कारण त्याचे 'मी करतो' हे कर्तृत्व संपलेले असते. आत्मज्ञानामुळे कर्माचे अस्तित्वच पुसले जाते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा आपल्याला त्या कामाचा ताण जाणवत नाही. उदा. अभ्यास करताना जर आपण विषयाशी एकरूप झालो, तर थकवा जाणवत नाही आणि कर्माचे ओझे वाटत नाही.

श्रीज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानामुळे कर्माची बंधने कशी सुटतात आणि योगाची पूर्णता कशी होते, याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः कर्मांचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जोपर्यंत मनातील वासना आणि फळाची आशा जिवंत आहे, तोपर्यंत माणूस कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊ शकत नाही. केवळ शरीर निष्क्रिय ठेवल्याने अंतःकरण शुद्ध होत नाही. खऱ्या नैष्कर्म्यासाठी आत्मज्ञान आणि फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील 'कर्तेपणा' सोडणे जास्त महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास करणे सोडून दिले, तर त्याला यश मिळणार नाही. त्याऐवजी, त्याने निकालाची चिंता न करता मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा कर्मयोग आहे. जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढणे म्हणजे प्रगती नव्हे.

अर्जुनाला कर्माचा त्याग आणि कर्मयोग यातील सूक्ष्म फरक सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज हे स्पष्टीकरण देत आहेत.