🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा कर्मातून सुटण्याचा मार्ग नाही. उलट, कर्माचाच आधार घेऊन, म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करून, कर्माच्या बंधनावर मात करता येते. ज्याप्रमाणे वैद्यकशास्त्रात एखाद्या विषावर उतारा म्हणून शुद्ध केलेले विषच औषध म्हणून वापरले जाते, त्याचप्रमाणे संसारातील कर्माच्या बंधनातून सुटण्यासाठी 'निष्कॉम कर्म' हीच युक्ती आहे. कर्मानेच कर्माचा नाश करणे हीच खरी अध्यात्मिक कुशलता आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाचा ताण येतो, तेव्हा ते काम सोडून न देता, ते अधिक एकाग्रतेने आणि निस्वार्थ भावनेने केल्यास त्या कामाचे ओझे वाटत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताची भीती वाटत असेल, तर त्याने गणिताचा त्याग न करता अधिक सराव (कर्म) केल्यास त्याची भीती (कर्माचे बंधन) नष्ट होते.

कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग कसा करावा, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आदर्श कर्मयोग्याचे लक्षण सांगतात. जो मनुष्य कर्म करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार बाळगत नाही किंवा 'मला हे फळ मिळावे' असा कोणताही संकल्प मनात धरत नाही, त्याचे कर्म बंधनाला कारणीभूत ठरत नाही. त्याने कर्माच्या फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागलेली असते. अशा व्यक्तीचे कर्म हे केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले असते, त्यामुळे ते ज्ञानाच्या अग्नीत जळून शुद्ध झालेले असते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबरच मिळाला पाहिजे' या दडपणाखाली न राहता, केवळ ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे तणाव कमी होतो आणि यश मिळण्याची शक्यता वाढते.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १९ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोग्याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो पुरुष ज्ञानी आहे किंवा ज्याच्याकडे अधिकार आहे, त्याने आपले विहित कर्म कधीही सोडू नये. जरी त्याला स्वतःसाठी काही मिळवायचे नसले, तरी समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी त्याने शिस्तीने आणि निष्ठेने आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. जर ज्ञानी माणसाने कर्म सोडले, तर सामान्य लोकही त्याचे अनुकरण करून आळशी बनतील. समाजाचे स्वास्थ्य टिकवण्यासाठी समर्थांनी कर्माचा त्याग न करता ते अधिक चांगल्या प्रकारे करून दाखवावे लागते.

जर तुम्ही एखाद्या गटाचे प्रमुख असाल, तर तुम्ही स्वतः शिस्त पाळून इतरांसमोर उदाहरण ठेवले पाहिजे. उदाहरणार्थ, शाळेच्या कॅप्टनने स्वतः कचरा उचलला तर इतर मुले त्याचे आपोआप अनुकरण करतात.

ज्ञानी पुरुषाने समाजाला मार्गदर्शन करण्यासाठी स्वधर्माचे पालन का करावे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.