🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा सिद्धांत मांडतात. समाजात जे लोक प्रभावशाली किंवा ज्ञानी असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहते. जर एखादी मोठी व्यक्ती नीतिमत्तेने वागली, तर समाजही नीतीचा मार्ग धरतो. याउलट, जर समर्थ व्यक्तीने चुकीचा मार्ग निवडला, तर त्याचे अनुकरण करून समाज भरकटू शकतो. म्हणून, ज्यांच्याकडे अधिकार किंवा सामर्थ्य आहे, त्यांनी आपले आचरण अत्यंत जबाबदारीने आणि शुद्ध ठेवले पाहिजे, कारण तेच समाजासाठी 'प्रमाण' (Standard) ठरते.

एका शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी जर स्वतः वेळेवर येऊन शिस्त पाळली, तर शिक्षक आणि विद्यार्थी त्यांचे पाहून आपोआप शिस्त पाळू लागतात. मोठ्यांचे वागणे हेच लहानांसाठी शिक्षण असते.

श्रेष्ठ व्यक्तींनी आपले कर्म आदर्शवत का ठेवावे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या स्वरूपाचे सखोल वर्णन करतात. ते म्हणतात की, हा संपूर्ण संसार म्हणजे मनाच्या पडद्यावर उमटलेले एक चित्र आहे. मन हे त्या चित्रासाठी लागणारा आधार किंवा कापड (पट) आहे. जेव्हा आत्मज्ञानामुळे किंवा साधनेमुळे हे मनरूपी कापडच फाटून जाते (म्हणजेच मन लय पावते), तेव्हा त्यावर दिसणारे संसाराचे खोटे चित्र किंवा भ्रम आपोआपच नष्ट होतो. जोपर्यंत मन आहे, तोपर्यंतच हा द्वैत प्रपंच भासतो.

आपल्या आयुष्यातील बहुतेक दुःख हे आपल्या विचारांमुळे (मनामुळे) असते. जर आपण आपले मन शांत आणि स्थिर ठेवले, तर बाह्य जगातील समस्यांचा त्रास कमी होतो. उदाहरण: अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हा मनाचा खेळ आहे; प्रकाश पडताच (ज्ञान मिळताच) तो भास संपतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज संसाराचा भ्रम आणि मनाचा संबंध स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जे कर्म शास्त्राला धरून आहे (उचित) आणि ज्याच्या आचरणामुळे मनाला क्लेश किंवा पाप लागत नाही (निर्धर्म्म), तेच कर्म सर्वश्रेष्ठ आहे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच ईश्वराची खरी पूजा ठरते आणि तेच मनुष्याला बंधनातून मुक्त करते.

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. आपले कर्तव्य चोख बजावणे हाच सर्वात मोठा धर्म आहे, हे यातून शिकता येते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्म पालनाचे आणि उचित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.