🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत यज्ञाचे (निस्वार्थ कर्माचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, ब्रह्मदेवाने मानवाला यज्ञासह निर्माण केले आणि सांगितले की हा यज्ञ तुमची कामधेनु होईल. जेव्हा मनुष्य आपले विहित कर्म फळाची आशा न धरता ईश्वराप्रती अर्पण करतो, तेव्हा त्याला सृष्टीकडून सर्व अपेक्षित आणि कल्याणकारी गोष्टी प्राप्त होतात. हा यज्ञ म्हणजे केवळ बाह्य कर्मकांड नसून, स्वधर्माचे पालन आणि परोपकाराची भावना आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपले काम (उदा. अभ्यास किंवा नोकरी) प्रामाणिकपणे आणि इतरांच्या हिताचा विचार करून केले, तर आपल्या गरजा आणि प्रगती आपोआप साध्य होते. उदाहरण: एका प्रामाणिक व्यापाऱ्याने ग्राहकांचे हित जपले, तर त्याचा व्यवसाय आपोआप वृद्धिंगत होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज सृष्टीच्या उत्पत्तीच्या वेळी ब्रह्मदेवाने जीवांना दिलेल्या उपदेशाचे वर्णन करत आहेत, जिथे यज्ञ हा सर्व इच्छा पूर्ण करणारा सांगितला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या स्थिरतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. सामान्यतः जेव्हा आपण एखादा संकल्प करतो, तेव्हा त्यामागे फळाची किंवा यशाची 'आशा' असते. ही आशाच मनाला चंचल बनवते आणि भविष्यात गुंतवून ठेवते. ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात की, ज्या स्थितीत संकल्पाच्या मुळाशी कोणतीही भौतिक किंवा फळाची आशा उरत नाही, तिथे मनाची धावपळ थांबते. जेव्हा 'अपेक्षा' संपते, तेव्हाच मन खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होते. हेच योग्याचे आणि स्थितप्रज्ञाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना केवळ फळाची चिंता न करता, कामावर लक्ष केंद्रित केल्यास मन शांत राहते. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला किती मार्क मिळतील' या आशेपेक्षा 'मला विषय समजून घ्यायचा आहे' या वृत्तीने अभ्यास केल्यास एकाग्रता वाढते.

मनाची स्थिरता आणि आशेचा त्याग यावर भाष्य करताना माऊली योग्याची अवस्था सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'योगारूढ' अवस्थेचे मर्म सांगतात. साधक जेव्हा इंद्रियांच्या भोगांपासून आणि कर्माच्या फळांच्या अपेक्षेपासून मुक्त होतो, तेव्हा त्याच्या मनातील 'संकल्प' (म्हणजेच हे करू किंवा ते करू ही वृत्ती) मावळतात. जोपर्यंत मनात संकल्प असतात, तोपर्यंत चित्त स्थिर होत नाही. जेव्हा संकल्पांचा पूर्णपणे त्याग होतो, तेव्हाच मनुष्य खऱ्या अर्थाने योगाच्या शिखरावर आरूढ होतो, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष देणे म्हणजे संकल्पाचा त्याग करणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासाच्या प्रक्रियेत आनंद मानणे ही योगारूढ होण्याची पहिली पायरी आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला 'योगारूढ' व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.