🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या विरक्तीचे वर्णन करतात. ते अग्नीचे उदाहरण देतात; जेव्हा वणवा किंवा मोठा अग्नी डोंगराच्या टोकावर (कड्यावर) पोहोचतो, तेव्हा पुढे इंधन नसल्यामुळे तो तिथेच शांत होतो, तो मागे वळू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे, असा पुरुष केवळ बाह्य विषयांचा त्याग करत नाही, तर त्याच्या मनातून विषयांची ओढ आणि त्यांची स्मृती (आठवण) देखील पूर्णपणे नष्ट होते. विषयांचे मानसिक विस्मरण होणे हीच वैराग्याची सर्वोच्च अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखादी वाईट सवय सोडायची असेल, तर केवळ ती कृती थांबवून चालत नाही, तर त्या गोष्टीचा विचारही मनात येऊ न देणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मोबाईलचा वापर टाळताना, मनात मोबाईलचे विचारही न येऊ देणे म्हणजे विषयांचा पूर्ण त्याग होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, श्री ज्ञानेश्वर महाराज विषयांच्या मानसिक त्यागाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (सांख्य मार्ग) आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम साध्य एकच आहे. संन्यासी ज्ञानाच्या बळावर ज्या मोक्षपदाला पोहोचतात, त्याच परमपदाला निष्काम कर्म करणारे योगीही पोहोचतात. या दोन्ही मार्गांच्या फळामध्ये कोणताही फरक नाही, हे सत्य अर्जुनाने अंतःकरणात ठसवावे असा उपदेश येथे केला आहे.

आपण कोणतेही काम करत असताना, ते काम फळाची अपेक्षा न ठेवता केल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ गुणांचा विचार न करता विषयाच्या ज्ञानासाठी अभ्यास केल्यास तणाव कमी होतो आणि यशही मिळते.

ज्ञानमार्ग आणि कर्ममार्ग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम साध्य एकच आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जेव्हा मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांमध्ये (भोगवस्तूंमध्ये) गुंततो, तेव्हा त्याची बुद्धी भ्रमिष्ट होते. विषयांच्या आकर्षणापोटी माणसाला काय योग्य आणि काय अयोग्य हे समजेनासे होते. हे विषय एखाद्या निमित्तासारखे येतात आणि माणसाच्या बुद्धीचे तेज हिरावून घेतात. यामुळे त्याची विवेकशक्ती लोप पावते आणि तो चुकीच्या मार्गाला लागतो. आत्मज्ञानाच्या मार्गातील हा सर्वात मोठा अडथळा आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाऐवजी मोबाईल किंवा खेळाच्या अति आहारी जातो, तेव्हा आपली प्रगती थांबते. अशा वेळी आपण 'विवेक' वापरून क्षणिक सुखापेक्षा दीर्घकालीन ध्येयाला प्राधान्य दिले पाहिजे.

अर्जुनाला उपदेश करताना ज्ञानेश्वर महाराज विषयांच्या आसक्तीमुळे बुद्धीवर आणि विवेकावर होणाऱ्या घातक परिणामांचे वर्णन करत आहेत.