🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही (उदा. चालणे, बोलणे) स्वतःला अकर्ता मानतो कारण त्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर असते, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः काहीही न करता गप्प बसला आहे, पण ज्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू आहेत, तो अकर्मातही कर्म करत असतो. हे गुपित जो जाणतो, तोच खरा योगी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे आणि फळाची अपेक्षा न ठेवणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ ज्ञानासाठी करणे, निकालाच्या चिंतेत न अडकणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि गहन भेद समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे भस्म करतो, त्याप्रमाणे 'मी देह नसून आत्मा आहे' हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याची सर्व कर्मे (संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण) दग्ध होतात. ज्ञानाच्या या अग्नीमध्ये कर्माचे अस्तित्व संपते आणि तो साधक पूर्णपणे आत्मस्वरूपात विलीन होतो. अशा स्थितीत त्याला कर्माचे कोणतेही बंधन उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास, अभ्यासाचे ओझे वाटत नाही आणि मन प्रसन्न राहते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे 'ज्ञानाग्नी' संकल्पना स्पष्ट करत आहेत, जी कर्माची बंधने नष्ट करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या विहित कर्तव्याचे पालन अत्यंत निष्ठेने केले पाहिजे. ज्याप्रमाणे कामधेनू गाय आपल्या मालकाच्या सर्व इच्छा पूर्ण करते, त्याचप्रमाणे स्वधर्म हा मनुष्याला ऐहिक आणि पारलौकिक सुखाची प्राप्ती करून देतो. स्वधर्म पाळणे म्हणजे केवळ नियम पाळणे नसून, ते आपल्या कल्याणाचे साधन आहे. जर आपण आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहिलो, तर आपल्याला इतर कोणत्याही गोष्टीची कमतरता भासणार नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपले काम हीच आपली पूजा मानणे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. जर त्याने तो नीट पाळला, तर त्याला यश आणि ज्ञान आपोआप मिळेल.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्मयोगाचे विवेचन करताना ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन कसे फलदायी ठरते हे सांगत आहेत.