🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अभेद्य आणि अविनाशी स्वरूप वर्णन करतात. ते सांगतात की, हा आत्मा कोणत्याही भौतिक शस्त्राने तोडला जाऊ शकत नाही किंवा अग्नीने जाळला जाऊ शकत नाही. पाणी त्याला ओले करून विरघळवू शकत नाही आणि वारा त्याला शोषून घेऊ शकत नाही. हे आत्मतत्व नित्य, सर्वव्यापी आणि स्थिर आहे. प्रकृतीचे नियम शरीराला लागू होतात, पण आत्म्याला नाही. ज्याप्रमाणे आपण जुने कपडे बदलून नवीन घालतो, त्याचप्रमाणे आत्मा केवळ शरीर बदलतो, तो स्वतः कधीही नष्ट होत नाही.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा शारीरिक व्याधींनी त्रस्त असतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की बाह्य परिस्थिती आपल्या शरीराला त्रास देऊ शकते, पण आपल्या मूळ स्वरूपाला (आत्म्याला) काहीही इजा पोहचवू शकत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी स्वतःचे अस्तित्व संपले असे न मानता, आत्मविश्वासाने पुन्हा प्रयत्न करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि तो पंचमहाभूतांच्या पलीकडे कसा आहे, हे समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक अवस्थेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात नद्या येऊन मिळाल्या तरी तो आपली मर्यादा ओलांडत नाही आणि नद्या नाही मिळाल्या तरी तो आटत नाही, तो सदैव स्वतःमध्येच पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या सर्व वासना मावळल्या आहेत, असा पुरुष बाह्य विषयांच्या प्राप्तीने हुरळून जात नाही किंवा त्यांच्या अभावाने दुःखी होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो, कारण त्याचे सुख बाह्य जगावर अवलंबून नसून ते त्याच्या अंतरात्म्यात असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपेक्षित गोष्ट मिळत नाही, तेव्हा चिडचिड न करता समुद्रासारखे शांत राहणे आणि आपल्याकडे जे आहे त्यात समाधान मानणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'तन्मयतेचे' किंवा अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कापूर जेव्हा अग्नीच्या संपर्कात येतो, तेव्हा तो जळून राख मागे ठेवत नाही, तर तो स्वतः अग्नीच होऊन जातो. तिथे कापूर आणि अग्नी असा भेद उरत नाही. त्याचप्रमाणे, जेव्हा एखाद्या साधकाची बुद्धी किंवा मन विषयांचा त्याग करून आत्मतत्वाचा अनुभव घेते, तेव्हा ते मन आपले स्वतंत्र अस्तित्व विसरून परमात्म्याशी एकरूप होते. ही अवस्था केवळ माहिती मिळवणे नसून, पूर्णपणे त्या सत्यात विलीन होणे आहे.

कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी त्यात 'एकरूप' होणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा अभ्यासात इतका मग्न होतो की त्याला आजूबाजूच्या जगाचा विसर पडतो, तेव्हाच त्याला त्या विषयाचे खरे ज्ञान प्राप्त होते.

स्थितप्रज्ञाचे मन परमात्म्याशी कसे एकरूप होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.