🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञा'चे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेतो, त्याप्रमाणे जो साधक आपली ज्ञानेंद्रिये बाह्य जगातील विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि ती अंतरात्म्यात विलीन करतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. हे केवळ बळजबरीने केलेले दमन नसून, आत्मज्ञानाच्या आनंदाने प्राप्त झालेली सहज अवस्था आहे. जेव्हा इंद्रिये विषयांकडे धाव घेणे थांबवतात, तेव्हाच मनुष्याला आंतरिक शांती मिळते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरामुळे विचलित होतो, तेव्हा जाणीवपूर्वक आपले लक्ष तिथून काढून अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे सार सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्य कर्मापासून सुटू शकत नाही, परंतु कर्माच्या बंधनात अडकण्याचे मुख्य कारण 'अहंकार' आहे. जेव्हा आपण 'मी करतो' हा भाव ठेवतो, तेव्हा आपण कर्माला चिकटतो. म्हणून, अर्जुनाला उपदेश केला आहे की, तू तुझा अहंकार त्यागून केवळ तुझे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाड. स्वधर्माचे आचरण करणे हाच प्रगतीचा खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मीच हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेत यश मिळवल्यावर त्याचा अहंकार न करता, ते आपल्या कष्टाचे आणि शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाचे फळ आहे असे मानून पुढील अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करावे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला अहंकार सोडून स्वधर्माचे (कर्तव्याचे) पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे एक अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा अधिकारसंपन्न लोक असतात, त्यांच्या कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहते. जर श्रेष्ठ व्यक्तीने कर्माचा त्याग केला किंवा चुकीचे आचरण केले, तर समाज भरकटू शकतो. म्हणून, लोकसंग्रहासाठी (समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी) ज्ञानी पुरुषाने स्वतः निष्काम भावनेने कर्म करून एक आदर्श घालून दिला पाहिजे. श्रेष्ठ पुरुषाचे वागणे हेच जगासाठी शास्त्र किंवा प्रमाण ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठे लोक किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्त पाळत असतील, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात. उदाहरणार्थ, जर वडिलांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मूलही तेच शिकते. आपल्या कृतीतून आदर्श निर्माण करणे हाच या ओवीचा संदेश आहे.

ज्ञानी पुरुषाने समाजाला दिशा देण्यासाठी कर्म का करावे, याचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.