🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या अलिप्ततेचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष जगाच्या दृष्टीने कर्मे करताना दिसला तरी, त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. त्यामुळे कर्माचे फळ किंवा कर्माचा दोष (विटाळ) त्याला स्पर्श करू शकत नाही. माउलींनी येथे सूर्याचे उदाहरण दिले आहे. सूर्य तळ्यात किंवा नदीत प्रतिबिंबित होतो, पण पाणी सूर्याला ओले करू शकत नाही. उलट, सूर्यच त्या पाण्याला प्रकाशित करतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व व्यवहार करतो, पण तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याचे अस्तित्व कर्माच्या पलीकडे असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, आपले कर्तव्य पार पाडावे. जसे की, एखाद्याला मदत केल्यावर त्या बदल्यात कौतुकाची अपेक्षा न ठेवणे, म्हणजे कर्माच्या विटाळापासून दूर राहणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत की आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि दोषांपासून कसा मुक्त राहतो.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज नेतृत्वाच्या प्रभावाचे वर्णन करतात. समाजातील प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा समर्थ व्यक्तींचे आचरण हे इतरांसाठी एक आदर्श वस्तुपाठ ठरते. लोक त्यांच्या कृतींकडे एक नियम किंवा 'प्रमाण' म्हणून पाहतात. जर समर्थ व्यक्तीने नीतिमत्तेचे आणि कर्तव्याचे पालन केले, तर सामान्य जनता कोणत्याही उपदेशाशिवाय आपोआप त्याच सन्मार्गावर चालते. म्हणून, समाजातील धुरिणांनी आपल्या आचरणाबाबत अत्यंत सावध असणे आवश्यक आहे, कारण त्यांचे अनुकरण संपूर्ण समाज करत असतो.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने आणि प्रेमाने वागले, तर मुले त्यांचेच अनुकरण करून सुसंस्कारी बनतात. उदाहरण: पालकांनी कचरा कुंडीतच टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायाची सुरुवात करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की, आता मी तुम्हाला 'आत्मसंयम योगा'विषयी सांगणार आहे. हा योग केवळ तांत्रिक क्रियांचा संच नसून, तो प्रत्यक्ष आत्म-अनुभवाने सिद्ध झालेला आणि अत्यंत पवित्र असा मार्ग आहे. हा मार्ग साधकासाठी अत्यंत सुखकारक आणि सुंदर आहे. या योगाचे स्वरूप मी अत्यंत स्पष्टपणे आणि सविस्तरपणे मांडणार आहे. तरी श्रोत्यांनी आपले सर्व लक्ष केंद्रित करून या विवेचनाचा स्वीकार करावा, अशी विनंती महाराज करतात.

कोणतेही नवीन आणि महत्त्वाचे काम सुरू करताना ते पूर्ण एकाग्रतेने आणि शांत चित्ताने ऐकणे किंवा समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ: वर्गात नवीन धडा शिकताना विद्यार्थ्यांनी आपले पूर्ण लक्ष शिक्षकांकडे दिल्यास तो विषय उत्तम समजतो.

भगवद्गीतेच्या सहाव्या अध्यायावर भाष्य करताना संत ज्ञानेश्वर महाराज या अध्यायातील 'आत्मसंयम योगा'ची प्रस्तावना करत आहेत.