🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याचा भाग आहे, तेच कर्म मनाचा संयम राखून करावे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच बंधनातून मुक्त करते. मनाचा समतोल राखणे आणि विहित कर्माचे पालन करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात. अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित कर्म' आहे. परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता किंवा आळस न करता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा विस्तार करताना ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्म करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा स्वभावतःच पूर्ण असतो. पावसाळ्यात अनेक नद्या वेगाने समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा त्यात अतिरिक्त वाढ होत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या अंतःकरणात सर्व प्रकारचे विषय किंवा भोग प्रवेश करतात, पण तो त्यांच्यामुळे विचलित होत नाही, तोच खरी शांती प्राप्त करतो. आत्मस्वरूपात तृप्त असल्यामुळे त्याला बाह्य गोष्टींची हाव उरत नाही.

आपल्या आयुष्यात सुख किंवा दुःख आले तरी समुद्राप्रमाणे शांत राहावे. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून हुरळून जाऊ नये आणि कमी मिळाले म्हणून खचून जाऊ नये, तर मनाचा समतोल राखावा.

स्थितप्रज्ञाच्या स्थिर बुद्धीचे आणि त्याच्या मनाच्या अथांगतेचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे (स्वतःच्या कर्तव्याचे) महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि अधिकारानुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. जरी ती कर्तव्ये आचरताना कठीण वाटली किंवा त्यात काही त्रुटी दिसल्या, तरी ती सोडून दुसऱ्याच्या कर्तव्याचा स्वीकार करू नये. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मोक्षाचे आणि यशाचे खरे मर्म आहे. परधर्माचे आचरण दिसायला सोपे वाटले तरी ते भयावह असते, म्हणून स्वतःच्या वाट्याला आलेले कर्मच निष्ठेने करावे.

आपल्याला दिलेली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे. उदाहरण: एका विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा आला म्हणून तो सोडून देणे चुकीचे आहे; कष्ट झाले तरी त्याने आपले मुख्य कर्तव्य (अभ्यास) पूर्ण केले पाहिजे, कारण तेच त्याच्या प्रकृतीला साजेसे आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देतात, मग ते कर्तव्य कितीही कठीण का वाटेना.