🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे अनन्यसाधारण महत्त्व विशद करतात. प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या स्वभावानुसार आणि सामाजिक स्थितीनुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा मोहक वाटले तरी ते आपल्यासाठी श्रेयस्कर नसते. आपला स्वधर्म जरी कठीण, कष्टदायक किंवा प्रतिकूल वाटला, तरी तोच आपल्याला आत्मोन्नतीकडे नेणारा असतो. स्वधर्माचे निष्काम भावनेने पालन करणे हीच खरी ईश्वरसेवा आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी इतरांच्या यशाची तुलना न करता आपल्या अभ्यासावर आणि आवडीच्या विषयावर लक्ष केंद्रित करणे हा त्यांचा स्वधर्म आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्याला गणितात रस असेल तर त्याने इतरांचे पाहून कला शाखेकडे न वळता आपल्या आवडीच्या विषयात मेहनत घ्यावी, जरी ती कठीण वाटली तरी.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन करण्याचे आध्यात्मिक महत्त्व आणि त्याची अपरिहार्यता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, त्याचे ते कर्म 'अकर्म' (बंधमुक्त) होते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, तो अकर्मातही कर्मच करत असतो. ज्याला ही सूक्ष्म दृष्टी प्राप्त झाली आहे, तोच खरा योगी आणि आत्मज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरची कामे करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत की खरा ज्ञानी कोण असतो.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी कर्म सोडून संन्यास घेणे किंवा केवळ फळाच्या आशेने कर्मकांडात गुंतून राहणे हे दोन्ही मार्ग चुकीचे आहेत. खरा मार्ग म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे. कर्माचा त्याग करणे देहधारी माणसाला शक्य नाही आणि केवळ बाह्य कर्मकांडाने आत्मज्ञान मिळत नाही, म्हणून या दोन्ही टोकाच्या भूमिका टाळल्या पाहिजेत.

दैनंदिन जीवनात, आपण आपले काम कंटाळून सोडू नये किंवा फक्त पैशाच्या हव्यासापोटी करू नये, तर ते आपली जबाबदारी समजून आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा करू नये आणि केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी वाचावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे स्वरूप समजावून सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्मत्याग आणि कर्मकांड यातील सुवर्णमध्य स्पष्ट करत आहेत.