🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला जीवनाचे एक शाश्वत सत्य समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जन्म आणि मृत्यू हे सृष्टीचे अटळ नियम आहेत. ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू निश्चित आहे आणि हे सर्व 'स्वभावसिद्ध' म्हणजे निसर्गतःच घडणारे आहे. शरीराचा नाश होणे हा त्याचा धर्मच आहे. त्यामुळे जे अपरिहार्य आहे, त्याबद्दल शोक करणे किंवा सतत त्याचाच विचार करून दुःखी होणे व्यर्थ आहे. आत्म्याचे अमरत्व ओळखून देहाच्या नश्वरतेचा स्वीकार करणे हाच खरा विवेक आहे.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात आपल्या नियंत्रणाबाहेरच्या गोष्टी घडतात (उदा. एखादे नुकसान किंवा प्रिय व्यक्तीचा वियोग), तेव्हा रडत न बसता तो निसर्गाचा नियम आहे असे मानून मन शांत ठेवणे. उदाहरण: खेळात हार झाली तर दुःख करण्यापेक्षा तो खेळाचा एक भाग आहे असे स्वीकारणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला जन्म-मृत्यूच्या चक्राची अपरिहार्यता आणि निसर्गनियमांबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजेच विहित कर्तव्य कधीही टाळू नये. ज्या कर्माच्या पालनाने आपल्याला परम धर्माची किंवा आध्यात्मिक उन्नतीची प्राप्ती होते, असे कर्म केवळ कर्तव्य म्हणून न करता ते अत्यंत प्रेमाने (सप्रेम) आणि शास्त्राने सांगितलेल्या नियमांनुसार (यथाविधी) पार पाडावे. कर्माकडे बघण्याचा दृष्टिकोन हा भक्तीचा असावा, तरच ते कर्म बंधनातून मुक्त करणारे ठरते.

आपल्याला दिलेले काम किंवा कर्तव्य हे ओझे न मानता ते आनंदाने आणि शिस्तीने पूर्ण करावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास हा केवळ परीक्षेसाठी न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या आवडीने आणि नियोजित वेळेत पूर्ण करावा.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'शब्दब्रह्म' म्हणून करतात. गणपती हा केवळ देव नसून तो बुद्धी आणि विद्येचा उगम आहे. जगातील सर्व भाषा, शास्त्रे आणि चौसष्ट कलांचा उगम गणेशापासून होतो. जसे माहेर हे मुलीसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि हक्काचे ठिकाण असते, तसेच सर्व कलांसाठी गणेश हे हक्काचे स्थान आहे. तो आपल्या बुद्धीला प्रकाशित करतो, ज्यामुळे आपल्याला कठीण विषय समजण्यास मदत होते. हा गणेश म्हणजे केवळ मूर्ती नसून तो आत्मप्रकाशाचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण नवीन काही शिकतो किंवा लिहितो, तेव्हा आपल्या विचारांमध्ये स्पष्टता येण्यासाठी गणेशाचे (बुद्धीचे) स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी किंवा एखादी कला सादर करण्यापूर्वी मन एकाग्र करण्यासाठी या ओवीचा अर्थ लक्षात घ्यावा.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्रीगणेशाची स्तुती करत आहेत. गणेश हा बुद्धीची देवता आणि सर्व कलांचे उगमस्थान आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.