🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकांनी काम (इच्छा) आणि क्रोध (राग) या दोन मोठ्या शत्रूंना आपल्या आयुष्यातून काढून टाकले आहे, तेच खरे योगी आहेत. 'आपणया आपण जिंकले' याचा अर्थ असा की त्यांनी आपल्या चंचल मनावर आणि इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे. अशा व्यक्ती जेव्हा आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानामध्ये (आत्मबोधी) कायमच्या स्थिर होतात, तेव्हा त्यांना देह जिवंत असतानाच आणि देह त्यागल्यानंतरही सर्वत्र परब्रह्माचा किंवा मोक्षाचा अनुभव येतो. ही अवस्था म्हणजे केवळ बाह्य संन्यास नसून अंतर्मनाचा विजय आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला कोणाचा राग येतो किंवा एखादी गोष्ट मिळवण्याचा हव्यास वाटतो, तेव्हा स्वतःला शांत करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर चिडून न जाता, आपल्या चुका शोधून मनावर ताबा मिळवणे हाच खरा विजय आहे.

माऊली या ओवीत काम-क्रोधावर विजय मिळवलेल्या आणि आत्मस्वरूपात मग्न असलेल्या महात्म्यांच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते सांगतात की मनुष्याने कर्माची निवड करताना स्वतःच्या स्वार्थाचा विचार न करता, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे धर्माने (कर्तव्याने) 'विहित' (नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते केवळ उरकून टाकू नये, तर ते 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा (फळाशा) ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाचा मोह सोडतो, तेव्हाच आपण त्या कर्मात आपले पूर्ण कौशल्य ओतू शकतो आणि ते कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जसे की एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला किती गुण मिळतील?' या विचारात वेळ न घालवता, आपला अभ्यास हेच आपले विहित कर्तव्य मानून ते प्रामाणिकपणे करणे, हे या ओवीचे उत्तम उदाहरण आहे.

संसारात राहून कर्माच्या बंधनात न अडकता जीवन कसे जगावे, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा दुःखातून सुटण्याचा मार्ग नाही. उलट, संभ्रम सोडून आणि पूर्णपणे जागरूक राहून आपल्या वाट्याला आलेले कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे हेच श्रेष्ठ आहे. जेव्हा माणूस आपले कर्तव्य निष्ठेने करतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने प्रगती करतो. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा ते योग्य पद्धतीने करणे हाच खरा शहाणपणा आहे.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगी आपली जबाबदारी झटकून न टाकता ती धैर्याने पार पाडावी. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याला एखादा विषय कठीण वाटला तरी त्याचा कंटाळा न करता, अभ्यास करणे हे आपले कर्तव्य आहे असे मानून त्याने प्रयत्न सुरू ठेवणे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संभ्रम सोडून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.