🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या बुद्धीची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा सर्व नद्यांचा पती (स्वामी) आहे. हजारो नद्या येऊन मिळाल्या तरी समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा कोरडा पडत नाही. तो नेहमी शांत आणि गंभीर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या माणसाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या आयुष्यात सुखाचे किंवा दुःखाचे कितीही लोंढे आले, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. बाह्य विषयांचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश मिळते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहणे शिकावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता आणि जास्त मिळाले तरी हुरळून न जाता शांत राहून पुढचा अभ्यास करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे समुद्राच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रिय निग्रहाचे रहस्य सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य विषयांमध्ये (जसे की चव, रूप, शब्द) अडकलेला असतो, तोपर्यंत त्याची इंद्रिये चंचल राहतात. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक या विषयांचा मोह सोडतो, तेव्हा इंद्रियांना बाहेर धावण्यासाठी कोणतेही कारण उरत नाही. परिणामी, ती इंद्रिये कोणत्याही कष्टाशिवाय नैसर्गिकरित्या अंतर्मुख आणि शांत होतात. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच स्थितप्रज्ञतेकडे जाणे होय.

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखाद्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर मोबाईल किंवा टीव्ही सारख्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींपासून (विषयांपासून) दूर राहणे आवश्यक आहे. एकदा का हे अडथळे दूर झाले की मन आपोआप अभ्यासात किंवा कामात लागते.

इंद्रियांवर ताबा मिळवून मन स्थिर कसे करावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहाने ग्रासला गेला होता, ज्यामुळे तो आपले कर्तव्य विसरला होता. श्रीकृष्ण त्याला सांगतात की, हे 'अनंता' (अर्जुना), तू आता या भ्रमात अडकू नकोस. देहबुद्धीमुळे निर्माण झालेला हा जो नातेसंबंधांचा मोह आहे, तो तुला सत्यापासून दूर नेत आहे. म्हणून तू आपल्या मनातील हा गोंधळ झटकून टाक आणि आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाने सावध होऊन युद्धासाठी सज्ज हो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावनेच्या भरात चुकीचा निर्णय घेतो, तेव्हा आपण स्वतःला सांगावे की मोहाच्या आहारी न जाता सावधपणे कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी अभ्यासाऐवजी खेळण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या भावनिक मोहातून बाहेर पडण्याचा आणि योद्धा म्हणून आपले कर्तव्य पार पाडण्यासाठी सावध होण्याचा सल्ला देतात.