🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांख्य योगाची व्याख्या स्पष्ट करतात. सांख्य योगी हा केवळ बाह्यतः इंद्रियांना रोखत नाही, तर त्याच्या अंतःकरणात विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपलेली असते. जेव्हा साधक विवेकाच्या बळावर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त करतो आणि मनात विषयांचा विचारही येऊ देत नाही, तेव्हा ती स्थिती सांख्य योगाची असते. हे केवळ शारीरिक दमन नसून मानसिक आणि बौद्धिक स्तरावरील शुद्धीकरण आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवून मनाला अभ्यासात एकाग्र करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

सांख्य योगाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे आणि वैराग्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योगाभ्यासाचे गुह्य स्पष्ट करतात. साधक जेव्हा प्राणायाम करतो, तेव्हा तो श्वासावर नियंत्रण मिळवतो. 'पूरक' क्रियेत बाहेरील वायू आत घेताना तो अपान वायूमध्ये प्राणाचे मीलन करतो, तर 'रेचक' करताना प्राणामध्ये अपानाचे हवन करतो. शेवटी 'कुंभक' अवस्थेत दोन्ही वायूंची गती रोखून तो चित्त स्थिर करतो. हा एक प्रकारचा 'योगयज्ञ' आहे, ज्याद्वारे इंद्रिये आणि मन शुद्ध होऊन आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो किंवा राग येतो, तेव्हा पाच मिनिटे शांत बसून दीर्घ श्वास घेतल्याने (प्राणायाम केल्याने) मन शांत होते आणि आपण योग्य निर्णय घेऊ शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या आधी भीती वाटत असल्यास प्राणायाम केल्याने एकाग्रता वाढते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला विविध प्रकारच्या यज्ञांची माहिती देत आहेत, ज्यात प्राणायामाच्या माध्यमातून केल्या जाणाऱ्या योगयज्ञाचे महत्त्व सांगितले आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. जेव्हा अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोहग्रस्त झाला होता, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला सांगतात की, आत्म्याचे स्वरूप समजून घेतल्यावर शोक करण्याचे काहीच कारण उरत नाही. मनातील दुर्बलता आणि व्याकुळता झटकून टाकून आपले कर्तव्य पार पाडण्यासाठी सज्ज होणे हाच खरा पुरुषार्थ आहे. 'पंडुसुता' असे संबोधून श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय कुळाची आणि पराक्रमाची आठवण करून देत आहेत.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरतो किंवा गोंधळून जातो, तेव्हा रडत न बसता धैर्याने उभे राहून परिस्थितीचा सामना करावा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर खचून न जाता, पुन्हा जोमाने अभ्यासाला लागणे.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनातील दुःख सोडून देऊन युद्धासाठी सज्ज होण्यास सांगत आहेत.