🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार नव्हे, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडतो, तेव्हाच आपण कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊ शकतो आणि कर्माचे बंधन आपल्याला बाधत नाही.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, क्रिकेट खेळताना खेळाडूने केवळ चेंडूवर लक्ष केंद्रित करावे, विजयाच्या विचाराने दडपण घेऊ नये.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत की कर्म कसे करावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीची व्याख्या स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना पूर्णपणे आपल्या ताब्यात ठेवले आहे, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य जगातील प्रलोभने किंवा विषयांचे आकर्षण ज्याच्या मनाला विचलित करू शकत नाही, त्यानेच खऱ्या अर्थाने स्वतःवर विजय मिळवला आहे. असा मनुष्य कोणत्याही परिस्थितीत आपली मानसिक शांती ढळू देत नाही.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला ठेवून आपले लक्ष कामावर केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रिय निग्रहाचा' सराव करत असतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) महत्त्व विशद करतात. जेव्हा साधकाला सर्व चराचर सृष्टीत एकाच परमात्म्याचे दर्शन घडते, तेव्हा त्याच्या मनात भेदाभेद उरत नाही. अशी 'साम्यबुद्धी' प्राप्त झालेली व्यक्ती जरी देहाने या जगात वावरत असली, तरी ती स्वरूपाने परब्रह्मच असते. त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचे फेरे संपलेले असतात कारण त्यांनी जिवंतपणीच मोक्ष अनुभवलेला असतो. हेच जीवन्मुक्त अवस्थेचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही भेदभाव न करता सर्वांशी प्रेमाने आणि समानतेने वागणे, हे या ओवीचे सार आहे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी वरिष्ठ आणि कनिष्ठ असा भेदभाव न करता सर्वांच्या श्रमाचा सारखाच आदर करणे.

ज्यांनी समत्व बुद्धी प्राप्त केली आहे, त्यांच्या श्रेष्ठ स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.