🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माच्या बाबतीत मनात निर्माण झालेली द्विधा अवस्था किंवा शंका सोडून देणे आवश्यक आहे. 'विवंचना' म्हणजे मनातील तर्क-वितर्क किंवा चिंता. जेव्हा माणूस आपल्या विहित कर्तव्यापासून (स्वधर्मापासून) विचलित होतो, तेव्हाच गोंधळ निर्माण होतो. म्हणून, मनाला स्थिर करून आणि पूर्णपणे जागृत राहून आपल्या वाट्याला आलेल्या कर्मात झोकून देणे, हाच खरा कर्मयोग आहे असे महाराज सांगतात.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता (विवंचना) न करता, केवळ अभ्यासावर (स्वधर्मावर) लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला मनातील संभ्रम सोडून आपल्या विहित कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माच्या अपरिहार्यतेवर भाष्य करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, केवळ बाह्यतः कर्माचा त्याग केल्याने कोणालाही शाश्वत सुख किंवा शांती मिळू शकत नाही. मानवी स्वभाव आणि प्रकृती सतत क्रियाशील असते, त्यामुळे कर्मापासून पळ काढणे अशक्य आहे. खरे सुख हे कर्म सोडण्यात नसून, ते फळाची अपेक्षा न ठेवता (निष्काम भावनेने) करण्यात आहे. कर्माचा त्याग करणे हा सुखाचा मार्ग नसून तो एक भ्रम आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अभ्यासाचा किंवा कामाचा कंटाळा येतो, तेव्हा आपण ते काम सोडून देण्याचा विचार करतो. पण ज्ञानेश्वरी सांगते की काम सोडल्याने प्रश्न सुटत नाहीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास सोडला तर सुख मिळत नाही, उलट अभ्यास पूर्ण केल्यानेच खरे समाधान मिळते.

तिसऱ्या अध्यायात ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व पटवून देताना सांगतात की कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करून चालत नाही, तर कर्मच करावे लागते. पण ते कर्म 'फळाची अपेक्षा न ठेवता' केले पाहिजे. जसा एखादा माणूस नदी पार करण्यासाठी नावेचा वापर करतो आणि पलीकडे गेल्यावर ती नाव तिथेच सोडतो, तसेच संसारातून किंवा मायेतून मुक्त होण्यासाठी विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. एकदा का आत्मज्ञान प्राप्त झाले की, कर्माचा अहंकार आणि कर्माचे फळ या दोन्ही गोष्टी आपोआप गळून पडतात. कर्मानेच कर्माचा नाश करण्याची ही कला म्हणजे निष्काम कर्मयोग होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' यापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्याऐवजी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास परीक्षेचा ताण (कर्मबंध) राहत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्माचा त्याग न करता, कर्मात राहूनच कर्मापासून मुक्त कसे होता येते.