🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड कितीही मोठे किंवा जड असले तरी अग्नीच्या संपर्कात आल्यावर त्याचे अस्तित्व संपते आणि तो अग्नीच बनतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश एकदा अंतःकरणात प्रकट झाला की, मनुष्याची सर्व संचित आणि प्रारब्ध कर्मे (अहंकारयुक्त भाव) नष्ट होतात. ज्ञान हे अग्नीसारखे शुद्ध करणारे आहे, जे अज्ञानाचा अंधकार आणि कर्मांचे बंधन मुळापासून संपवून टाकते.

आपल्या आयुष्यातील भीती किंवा अज्ञान घालवण्यासाठी त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशात (ज्ञानात) ती दोरी आहे हे समजताच भीती नष्ट होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अग्नीचे उदाहरण देऊन आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या अनुभवामुळे 'अविद्या' म्हणजेच अज्ञान पूर्णपणे व्यर्थ ठरते आणि ज्या प्रपंचाला (संसाराला) आपण सत्य मानतो, त्याचा मनातील भास नाहीसा होतो, तोच खरा 'सद्भाव' किंवा परमात्म्याचा अनुभव होय. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार उरत नाही, त्याप्रमाणे हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर केवळ शुद्ध चैतन्य उरते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा अफवा किंवा चुकीच्या माहितीमुळे (अज्ञानामुळे) दुःखी होतो. जेव्हा आपल्याला सत्य समजते, तेव्हा तो भीतीचा 'प्रपंच' संपतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण प्रकाशात ती दोरीच आहे हे कळणे म्हणजे सत्याचा अनुभव घेणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या आत्मज्ञानाचे लक्षण आणि ते अज्ञानाचा नाश कसे करते, हे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. जेव्हा साधकाला पूर्ण ज्ञानाची प्राप्ती होते, तेव्हा कर्म, कर्ता आणि क्रिया यांमधील भेद संपतो. जसे समुद्राच्या लाटा समुद्रापेक्षा वेगळ्या नसतात, तसे ज्ञानी पुरुषाचे कर्म ब्रह्मापेक्षा वेगळे नसते. 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार गळून पडल्यामुळे कर्माचे बंधन त्याला बाधत नाही. तो स्वतःच्या अंतर्यामी परब्रह्म स्वरूपाचा अनुभव घेतो आणि त्याचे संपूर्ण अस्तित्व ब्रह्मात विलीन होते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती केवळ कर्तव्य म्हणून न करता प्रेमाने केल्यास मनाला शांती मिळते आणि कर्माचा ताण येत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत, जिथे कर्माचे बंधन आणि कर्तेपणाचा अहंकार नष्ट होतो.