🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. जेव्हा आपण आपले कर्म ईश्वराची सेवा म्हणून आणि पूर्ण निष्ठेने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. उलट, अशा शुद्ध आचरणामुळे साधकाला ईश्वराचे 'नि:सीम पद' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मसाक्षात्कार प्राप्त होतो. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा फायद्याचा विचार न करता, ते काम आपली जबाबदारी आणि सेवा आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एका डॉक्टरने केवळ पैशांसाठी नाही तर रुग्णाला बरे करणे हे आपले 'उचित कर्म' मानून सेवा दिल्यास त्याला मानसिक समाधान आणि समाजात आदर मिळतो.

भगवान श्रीकृष्ण ज्ञानेश्वर महाराजांच्या ओवीतून अर्जुनाला सांगत आहेत की, फळाची आशा न धरता कर्तव्य करणे हाच ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्या कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही आसक्ती किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून केवळ कर्तव्य भावनेने आणि पूर्ण कौशल्याने (उत्तम प्रकारे) कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगार किंवा बक्षिसाचा विचार न करता, आपले काम किती अचूक आणि दर्जेदार होईल याकडे लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत पहिला नंबर येईल की नाही या चिंतेपेक्षा, प्रत्येक विषयाचा अभ्यास उत्तम प्रकारे करण्यावर भर द्यावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करताना, फळाची आशा सोडून कर्तव्य कर्म कसे करावे हे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीची ओळख करून देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे आवरून धरतो, त्याचे चित्त परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. बाह्य जगातील सुख-दु:खाचा किंवा मोहाचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही. अशा व्यक्तीची बुद्धी ढळत नाही, म्हणून त्याला 'पूर्णप्रज्ञ' किंवा 'स्थितप्रज्ञ' म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो किंवा आपण खूप आनंदी होतो, तेव्हा आपल्या भावनांवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता शांतपणे आपल्या चुका शोधून पुन्हा प्रयत्न करणे हीच स्थिर बुद्धी आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थिर बुद्धीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.