🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्म (काय करावे) आणि अकर्म (काय करू नये किंवा कर्माचा अभाव) यांतील सूक्ष्म फरक ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. केवळ पुस्तकी ज्ञान असून चालत नाही, कारण अत्यंत बुद्धिमान आणि विवेकी लोकही या विषयाच्या गुंतागुंतीमुळे संभ्रमात पडतात. कर्माची गती गहन असल्यामुळे त्याचे यथार्थ स्वरूप केवळ बुद्धीने चटकन लक्षात येत नाही, त्यासाठी आत्मिक दृष्टीची आवश्यकता असते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा गोंधळतो की एखादी कृती करणे योग्य आहे की नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या चुकीच्या गोष्टीविरुद्ध आवाज उठवणे हे आपले कर्म आहे की शांत राहणे हे अकर्म? अशा वेळी घाईने निर्णय न घेता विवेकाने विचार करावा, कारण मोठ्यांनाही यात मोह पडू शकतो.

भगवद्गीतेतील कर्म आणि अकर्म यांच्या स्वरूपावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची गहनता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या दुहेरी स्वरूपाचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याचा खरा मित्र किंवा शत्रू हा दुसरा कोणी नसून त्याचे स्वतःचे मनच असते. जर साधकाने योगाभ्यासाने आणि विवेकाने आपल्या मनावर ताबा मिळवला, तर ते मन त्याला आत्मोद्धाराच्या मार्गावर नेते आणि त्याचा 'मित्र' बनते. परंतु, जर मन इंद्रियांच्या आणि विषयांच्या आहारी गेले, तर तेच मन मनुष्याच्या अधःपाताला कारणीभूत ठरते आणि स्वतःचा 'घात' करते. थोडक्यात, आपले सुख आणि दुःख आपल्या मनाच्या स्थितीवर अवलंबून असते.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण अभ्यासाचा किंवा कामाचा कंटाळा करणाऱ्या मनावर ताबा मिळवून लक्ष केंद्रित केले, तर ते मन आपल्याला यश मिळवून देणारा 'मित्र' ठरते. पण जर आपण आळसाला शरण गेलो, तर तेच मन आपला वेळ वाया घालवून आपले नुकसान करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनाच्या निग्रहाचे महत्त्व सांगताना मन कसे मित्र किंवा शत्रू ठरू शकते, याचे विवेचन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्राच्या भूमीचे महत्त्व विशद करतात. कुरुक्षेत्र हे केवळ एक युद्धभूमी नसून ते 'धर्मक्षेत्र' आहे, जिथे सत्याचा आणि असत्याचा निवाडा होणार आहे. अशा या पावन भूमीवर युद्धाच्या उद्देशाने दोन्ही बाजूंची सैन्ये समोरासमोर उभी राहिली आहेत. हे वर्णन युद्धाच्या सुरुवातीच्या वातावरणाची आणि त्या ठिकाणच्या गांभीर्याची जाणीव करून देते.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही अनेकदा आपल्यासमोर 'कुरुक्षेत्रा'सारखी परिस्थिती येते, जिथे आपल्याला योग्य आणि अयोग्य यातील निवड करायची असते. उदाहरणार्थ, कठीण प्रसंगातही सत्याची बाजू न सोडणे हा आपला धर्म आहे.

कुरुक्षेत्राच्या पवित्र भूमीवर दोन्ही सैन्यांच्या एकत्र येण्याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.