🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले किंवा नैतिकदृष्ट्या योग्य) आहे. हे कर्म करताना मनामध्ये कोणत्याही फळाची किंवा परिणामाची हाव नसावी. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते मुक्तीचा मार्ग सुकर करते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाचा त्याग करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या निष्काम कर्मयोगाचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे स्वरूप कसे असावे हे सांगत आहेत.

या ओवीमध्ये श्री ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. 'वोखरा' या शब्दाचा अर्थ अत्यंत वाईट किंवा घातक असा आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, हा जो तुला शोक आणि मोह झाला आहे, तो तुझ्या विवेकाला ग्रासणारा आहे. तू 'धनुर्धर' आहेस, म्हणजे तू पराक्रमी आहेस, मग अशा मोहाच्या आहारी जाणे तुला शोभत नाही. बाह्य जगातील नातेसंबंध आणि मृत्यूच्या भयापेक्षा तू तुझ्या अंतरात्म्यात डोकावून बघ (अंतरा-माझि निजें). जेव्हा तू अंतर्मुख होऊन विचार करशील, तेव्हा तुला समजेल की आत्मा अमर आहे आणि हा मोह व्यर्थ आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या समस्येमुळे गोंधळून जातो किंवा भावनेच्या भरात चुकीचा निर्णय घेऊ लागतो, तेव्हा हा श्लोक आपल्याला शांत होऊन स्वतःच्या मनाचा आवाज ऐकण्यास प्रवृत्त करतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या अपयशामुळे खचून न जाता, 'हा तात्पुरता मोह आहे' असे समजून पुन्हा आत्मविश्वासाने प्रयत्न करणे.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुन मोहाने ग्रासला गेला आहे, त्याला या स्थितीतून बाहेर काढण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला अंतर्मुख होण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे चंद्राचा प्रकाश नैसर्गिकरित्या शीतल असतो आणि तो सर्वांना सारखीच शांती देतो, तसाच हा ज्ञानी पुरुष असतो. त्याच्या मनात स्वतःसाठी कोणतीही भौतिक इच्छा उरलेली नसते कारण तो आत्मस्वरूपात पूर्णपणे तृप्त झालेला असतो. त्याला कशाचीही कमतरता भासत नाही, म्हणून तो 'पूर्णकाम' असतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांकडून अपेक्षा करणे थांबवतो, तेव्हा आपल्याला खरी शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना बदल्यात काहीही न मागणे ही खरी शीतलता आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या लक्षणांचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची तुलना चंद्राशी करत आहेत.