🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकांनी काम (इच्छा) आणि क्रोध (राग) या दोन मोठ्या शत्रूंना आपल्या आयुष्यातून काढून टाकले आहे, तेच खरे योगी आहेत. 'आपणया आपण जिंकले' याचा अर्थ असा की त्यांनी आपल्या चंचल मनावर आणि इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे. अशा व्यक्ती जेव्हा आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानामध्ये (आत्मबोधी) कायमच्या स्थिर होतात, तेव्हा त्यांना देह जिवंत असतानाच आणि देह त्यागल्यानंतरही सर्वत्र परब्रह्माचा किंवा मोक्षाचा अनुभव येतो. ही अवस्था म्हणजे केवळ बाह्य संन्यास नसून अंतर्मनाचा विजय आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला कोणाचा राग येतो किंवा एखादी गोष्ट मिळवण्याचा हव्यास वाटतो, तेव्हा स्वतःला शांत करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर चिडून न जाता, आपल्या चुका शोधून मनावर ताबा मिळवणे हाच खरा विजय आहे.

माऊली या ओवीत काम-क्रोधावर विजय मिळवलेल्या आणि आत्मस्वरूपात मग्न असलेल्या महात्म्यांच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या बुद्धीची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा सर्व नद्यांचा पती (स्वामी) आहे. हजारो नद्या येऊन मिळाल्या तरी समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा कोरडा पडत नाही. तो नेहमी शांत आणि गंभीर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या माणसाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या आयुष्यात सुखाचे किंवा दुःखाचे कितीही लोंढे आले, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. बाह्य विषयांचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश मिळते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहणे शिकावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता आणि जास्त मिळाले तरी हुरळून न जाता शांत राहून पुढचा अभ्यास करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे समुद्राच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे आणि ते टाळता येत नाही. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. कर्माचे बंधन तेव्हाच निर्माण होते जेव्हा आपण ते फळाच्या आशेने करतो. म्हणून कर्माचा त्याग न करता, त्या कर्माच्या फळाची आसक्ती (वासना) त्वरित सोडली पाहिजे. यामुळे कर्म करूनही माणूस संसाराच्या बंधनात अडकत नाही.

एखाद्या खेळाडूने मैदानावर खेळताना 'मी जिंकणार की हारणार' या विचारापेक्षा 'मी माझा सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू शकेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजे फळाची वासना सोडणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व आणि फळाच्या आसक्तीचा त्याग याबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.