🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या मनाला येईल तसे वागू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले) कर्तव्य आहे, तेच पूर्ण निष्ठेने करावे. हेच कर्माचे खरे रहस्य किंवा 'वर्म' आहे. स्वधर्माचे पालन करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, एखादे काम करताना ते आपल्याला आवडते की नाही यापेक्षा ते करणे आपले कर्तव्य आहे का, याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी कठीण वाटले तरी अभ्यासाचे आपले 'विहित' कर्म करणे हेच त्यांचे 'वर्म' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायातील या ९८ व्या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या संवादाचे वर्णन करतात. येथे श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचा असा मार्ग सांगण्याचे आश्वासन देत आहेत, ज्यामुळे मनुष्य 'कृतकृत्य' होतो. 'कृतकृत्य' म्हणजे ज्याला आता काहीही मिळवायचे शिल्लक राहिलेले नाही असा पूर्णत्वाचा अनुभव. हे साध्य करण्यासाठी कोणत्याही क्लिष्ट विधींची गरज नसून, योग्य ज्ञानाने ते 'स्वभावें' म्हणजे अत्यंत सहजपणे प्राप्त होते, असे येथे सुचवले आहे. हा गुरु-शिष्य संवादातील एक महत्त्वाचा वळणबिंदू आहे.

कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यासाठी गोंधळून न जाता अनुभवी मार्गदर्शकाचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, अभ्यासात प्रगती करण्यासाठी शिक्षकांनी सांगितलेल्या सोप्या पद्धतींकडे दुर्लक्ष न करता त्या आत्मसात करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मिक समाधान आणि ज्ञानाचा मार्ग सांगण्याची तयारी करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाचे अत्यंत सूक्ष्म लक्षण सांगत आहेत. केवळ बाह्यतः विषयांचा त्याग करणे म्हणजे संयम नव्हे. खरा संयम तोच, जिथे मनाच्या कोपऱ्यातही विषयांची ओढ किंवा त्यांचे स्मरण उरत नाही. जेव्हा साधकाचे अंतःकरण पूर्णपणे शुद्ध होते आणि वासनांचा लवलेशही उरत नाही, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती प्राप्त होते. ही अवस्था म्हणजे केवळ कृतीतून नव्हे, तर विचारांतूनही मुक्त होणे होय.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखादी वाईट सवय सोडण्याचा प्रयत्न करत असू, तर ती गोष्ट समोर नसतानाही तिचे विचार मनात न येणे, हीच आपली खरी प्रगती आहे. उदाहरणार्थ, उपवास करताना अन्नाचे सारखे विचार मनात येणे म्हणजे मनाचा ताबा नसणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज मनाच्या पूर्ण शुद्धतेचे वर्णन करत आहेत.