🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या वैराग्याचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ घरादाराचा किंवा वस्तूंचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जर माणसाचे मन विषयांच्या ओढीपासून मुक्त झाले असेल, तर तो संसारात राहूनही संन्यासीच असतो. आंतरिक विरक्ती ही बाह्य त्यागापेक्षा जास्त महत्त्वाची आहे. ज्याचे मन शुद्ध झाले आहे, त्याला बाह्य जग बाधत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक वस्तू वापरतो. जर एखादी वस्तू हरवली किंवा खराब झाली आणि आपल्याला त्याचे दुःख झाले नाही, तर आपण त्या वस्तूबाबत 'अंतरी विरक्त' आहोत असे समजावे. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरणे पण त्याचे व्यसन न लागणे.

खरा संन्यास आणि वैराग्य हे केवळ बाह्य नसून आंतरिक असते, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या सत्याचा बोध झाल्यावर शोक करणे निरर्थक आहे. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात या विवेकाचा विचार करावा. जेव्हा मनुष्याला हे समजते की आत्मा कधीही मरत नाही, तेव्हा मृत्यूचे भय आणि त्याबद्दलचा शोक मावळतो. हा केवळ तात्त्विक विचार नसून जीवनातील कठीण प्रसंगात स्थिर राहण्यासाठी दिलेला एक मानसिक आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी 'हे कायमस्वरूपी नाही' असा विचार केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरणार्थ: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास रडत न बसता, 'पुढच्या वेळी अधिक मेहनत घेईन' असा विचार करणे म्हणजे विवेकाने वागणे होय.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला शोक सोडून विवेकाने वागण्याचा सल्ला देत आहेत, असे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूप स्पष्ट करतात. जो मनुष्य कर्म करत असतानाही स्वतःला अकर्ता मानतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही) आणि जो कर्म न करताही मनात कर्माचे विचार घोळवत असतो, या दोन्हीतील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात कर्माचे बंधन उरत नाही, हेच 'डोळसपणे' पाहणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ गुणांच्या मागे न लागता विषयाच्या आनंदासाठी वाचणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यांतील सूक्ष्म फरक समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.