🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगातील प्रत्येक गोष्टीला सुरुवात आणि शेवट असतोच. जे निर्माण झाले आहे, त्याचा नाश होणे हा सृष्टीचा नियम आहे. अर्जुनाला आपल्या स्वकीयांच्या मृत्यूची भीती वाटत होती, त्यावर उपाय म्हणून श्रीकृष्ण सांगतात की, हा तर निसर्गाचा सहज धर्म आहे. त्यामुळे या अटळ गोष्टीसाठी मनात शोक किंवा दुःख धरून ठेवणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने हे सत्य ओळखून आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान सोसावे लागते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा 'बदल हा निसर्गाचा नियम आहे' हे लक्षात घेऊन दुःख कमी करावे. उदाहरणार्थ, जुनी नोकरी सुटली किंवा एखादा काळ संपला तर रडत न बसता नवीन सुरुवातीसाठी तयार राहावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सृष्टीच्या नियमांची जाणीव करून देत आहेत की प्रत्येक गोष्टीचा अंत निश्चित आहे, त्यामुळे शोक करणे अयोग्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या स्थिरतेचे वर्णन करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांना पूर येतो आणि त्या सर्व नद्यांचे पाणी अत्यंत वेगाने समुद्रात जाऊन मिळते. एवढे प्रचंड पाणी मिळूनही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या मर्यादेतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या बुद्धीला आत्मज्ञानाचा स्पर्श झाला आहे, अशा पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय किंवा भोग प्राप्त झाले तरी, त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपाच्या शांतीमध्ये सदैव स्थिर असतो.

आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले किंवा संकट आले तरी समुद्रासारखे शांत आणि संयमी राहावे. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले म्हणून निराश होऊ नये.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची मानसिक स्थिरता समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट केली आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, भौतिक जगातील कोणतीही शक्ती आत्म्याला हानी पोहोचवू शकत नाही. शस्त्रे केवळ भौतिक शरीराला इजा करू शकतात, पण चैतन्यस्वरूप आत्म्याला स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी सर्व काही भस्म करण्याची शक्ती ठेवतो, पण तो आत्म्याला जाळू शकत नाही कारण आत्मा हा तेजाच्याही पलीकडचा आहे. पाणी कोणत्याही पदार्थाला विरघळवून त्याचे अस्तित्व संपवू शकते, पण आत्मा अभेद्य आहे. वारा ओलावा शोषून घेतो, पण आत्मा कधीही कोरडा पडत नाही. थोडक्यात, आत्मा हा प्रकृतीच्या पाचही तत्त्वांच्या पलीकडचा, शाश्वत आणि नित्य आहे.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा मृत्यूची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) अमर आहे. उदाहरण: परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी खचून न जाता, 'मी या अपयशापेक्षा मोठा आहे' हा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अविनाशी आणि शाश्वत स्वरूप समजावून सांगत आहेत.