🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्ट करतात की, कर्माचा मार्ग अत्यंत गहन आणि सूक्ष्म आहे. केवळ शारीरिक हालचाल म्हणजे कर्म नव्हे. मनुष्याने तीन गोष्टींमधील फरक ओळखला पाहिजे: १. विहित कर्म (जे करणे कर्तव्य आहे), २. विकर्म (जे शास्त्रविरुद्ध किंवा निषिद्ध आहे) आणि ३. अकर्म (कर्मात असूनही कर्तेपणाचा अभिमान नसणे). जोपर्यंत या तिन्हींचा बोध होत नाही, तोपर्यंत मनुष्य संसारबंधनातून मुक्त होऊ शकत नाही. कर्माची गती इतकी गुंतागुंतीची आहे की मोठे ज्ञानी लोकही त्यात गोंधळून जातात.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ स्वार्थासाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करणे हे 'कर्म' आहे, पण परीक्षेत चोरी करणे हे 'विकर्म' आहे. फळाची अपेक्षा न ठेवता अभ्यास करणे हे 'अकर्मा'कडे नेणारे पाऊल आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म, विकर्म आणि अकर्म यांतील सूक्ष्म भेद आणि कर्माची गहनता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकडाचा ढीग कितीही मोठा असला तरी अग्नीचा एक लहानसा ठिणगी त्याला भस्म करण्यासाठी पुरेशी असते, त्याचप्रमाणे मानवाच्या हातून घडलेली अनंत कर्मे (संचित, प्रारब्ध, क्रियमाण) आत्मज्ञानाच्या अग्नीमध्ये भस्म होतात. जेव्हा मनुष्याला 'मी आत्मा आहे, देह नाही' हे सत्य उमजते, तेव्हा कर्माचे बंधन उरत नाही. हे ज्ञान कर्माच्या फळांची आसक्ती नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे खरे स्वरूप समजून घेतो (ज्ञान), तेव्हा त्याबद्दलची भीती किंवा चुकीचे विचार नष्ट होतात. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण टॉर्चच्या प्रकाशात (ज्ञान) ती दोरी आहे हे कळताच भीती पूर्णपणे नष्ट होते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची शक्ती स्पष्ट करत आहेत, जिथे ते सांगतात की आत्मज्ञान कशा प्रकारे कर्माची बंधने नष्ट करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'अवसरें' म्हणजे जे परिस्थितीनुसार आपल्यासमोर आले आहे. असे कर्म करताना मनात फळाची अपेक्षा किंवा कर्माबद्दल शंका नसावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाचा विचार करतो, तेव्हा चित्त 'डुलते' म्हणजेच विचलित होते. माउली सांगतात की, कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊन, मनाची स्थिरता न गमावता कार्य करणे हीच खरी साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला असेल, तर त्याने निकालाची चिंता न करता 'अभ्यास करणे हे माझे सध्याचे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन स्थिर ठेवून अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याप्रती असलेल्या निष्ठेचे आणि मानसिक स्थिरतेचे वर्णन करतात.