🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभीच्या प्रसंगाचे वर्णन करतात. भगवान श्रीकृष्ण (ऋषीकेश) यांनी आपला पाञ्चजन्य शंख वाजवून युद्धाची घोषणा केली. अर्जुनाने (धनंजय) आपला देवदत्त शंख वाजवला. तसेच, अफाट शक्ती असलेल्या भीमसेनाने आपला पौण्ड्र नावाचा महाशंख फुंकला. हे शंखनाद पांडवांच्या विजयाचा आणि अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षाचा जयघोष होते. ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी युद्धाच्या गांभीर्याचे आणि पांडवांच्या आत्मविश्वासाचे दर्शन घडवते.

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या कार्याची किंवा ध्येयाची सुरुवात करतो, तेव्हा पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि तयारीने केली पाहिजे, जसे पांडवांनी शंखनाद करून आपली सिद्धता दर्शवली. उदाहरणार्थ: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करताना मनाचा ठाम निश्चय करणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीला पांडव सैन्यातील प्रमुख योद्ध्यांनी केलेल्या शंखनादाचे वर्णन.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'योगारूढ' अवस्थेचे मर्म सांगतात. साधक जेव्हा इंद्रियांच्या भोगांपासून आणि कर्माच्या फळांच्या अपेक्षेपासून मुक्त होतो, तेव्हा त्याच्या मनातील 'संकल्प' (म्हणजेच हे करू किंवा ते करू ही वृत्ती) मावळतात. जोपर्यंत मनात संकल्प असतात, तोपर्यंत चित्त स्थिर होत नाही. जेव्हा संकल्पांचा पूर्णपणे त्याग होतो, तेव्हाच मनुष्य खऱ्या अर्थाने योगाच्या शिखरावर आरूढ होतो, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष देणे म्हणजे संकल्पाचा त्याग करणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासाच्या प्रक्रियेत आनंद मानणे ही योगारूढ होण्याची पहिली पायरी आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला 'योगारूढ' व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत, ज्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्रशुद्ध आणि योग्य असे कर्म करावे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) निष्ठेने पार पाडतो, तेव्हा ते कर्मच आपल्याला मोक्षाच्या किंवा परम सुखाच्या दारापर्यंत घेऊन जाते. कर्माचा कंटाळा न करता किंवा फळाची अतिशयोक्ती न करता केलेले कर्तव्य हेच खरे अध्यात्म आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली जबाबदारी टाळू नये. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेच्या निकालाचा विचार न करता, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने अभ्यास केला, तर त्याला यश आणि मानसिक समाधान दोन्ही मिळते.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज मोक्षप्राप्तीसाठी स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्म करण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.