🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालणाऱ्या साधकासाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. म्हणून श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करतात की, त्याने आपल्या सर्व ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना संयमित करावे. जेव्हा इंद्रिये बुद्धीच्या ताब्यात येतात, तेव्हाच मनुष्य खऱ्या अर्थाने स्थिरप्रज्ञ होतो आणि त्याला आंतरिक शांती लाभते.

परीक्षेचा अभ्यास करताना टीव्ही किंवा मोबाईलकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवणे आणि अभ्यासात एकाग्र होणे, हे या ओवीचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियनिग्रहाची आवश्यकता श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्रशुद्ध आणि न्याय्य आहे, तेच निवडावे. 'सधर्म' म्हणजे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा धर्म आहे. असे कर्म करताना ते अर्ध्यावट मनाने न करता 'परम' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे आणि 'मन लावूनि' म्हणजे पूर्ण एकाग्रतेने करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि तन्मयतेने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास हेच आपले 'उचित कर्म' मानले पाहिजे. परीक्षेच्या भीतीपोटी न वाचता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ स्थानी आहेत किंवा ज्यांच्याकडे सामर्थ्य आहे, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे जगाचे लक्ष असते. हे श्रेष्ठ लोक जे आचरण करतात, तोच समाजासाठी एक नियम किंवा 'प्रमाण' बनतो. सामान्य जनता स्वतःचा वेगळा विचार न करता या थोर व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालत असते. म्हणून, समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी समर्थांनी अत्यंत सावधगिरीने आणि धर्माने वागणे आवश्यक आहे, कारण त्यांचे वागणे संपूर्ण समाजाची दिशा ठरवते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने वागले, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्त पाळतात. उदाहरण: पालकांनी खोटे बोलणे टाळले तरच मुले खरे बोलायला शिकतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो आणि त्यांनी आदर्श का घालून दिला पाहिजे.