🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे रहस्य उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत आपले मन बाह्य जगातील विषयांमध्ये (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) गुंतलेले असते, तोपर्यंत आपल्याला इंद्रियांच्या पलीकडचे शाश्वत सुख मिळत नाही. जेव्हा साधक आपली इंद्रिये अंतर्मुख करतो आणि विषयांचा त्याग करतो, तेव्हा त्याला एका अशा सुखाची प्राप्ती होते जे कोणत्याही बाह्य साधनावर अवलंबून नसते. हे सुख 'निवांत' म्हणजे कोणत्याही विक्षेपाशिवाय आणि गोंधळाशिवाय असते. हेच खरे आत्मसुख आहे.

दिवसभरातून किमान १० मिनिटे मोबाईल आणि इतर गॅजेट्स बाजूला ठेवून शांत बसा. बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास तुम्हाला मनाच्या गाभाऱ्यात असलेल्या शांततेचा आणि सुखाचा अनुभव येईल.

इंद्रियांच्या पलीकडे असलेल्या आत्मसुखाचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्थितप्रज्ञ' अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधकाचे चित्त आत्मस्वरूपात विलीन होते, तेव्हा ती स्थिती इतकी नैसर्गिक आणि आनंददायी असते की तिथे तर्काला किंवा संशयाला जागा उरत नाही. संशय हा अज्ञानाचा धर्म आहे, तर प्रज्ञा हा ज्ञानाचा प्रकाश आहे. एकदा का बुद्धी स्थिर झाली की संभ्रमाचे ढग आपोआप विरून जातात आणि साधकाला सत्याचा साक्षात्कार होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादी गोष्ट पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि स्पष्टतेने करतो, तेव्हा मनात भीती राहत नाही. उदाहरणार्थ, सायकल चालवायला पूर्णपणे शिकल्यावर पडण्याची भीती वाटत नाही, कारण आपली बुद्धी त्या क्रियेत स्थिर झालेली असते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धीच्या मनुष्याची स्थिती समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग) आणि योग (फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे) हे भिन्न वाटत असले तरी प्रत्यक्षात ते एकच आहेत. त्यांच्यात कोणताही तात्विक फरक नाही. केवळ शब्दांच्या वापरामुळे ते वेगळे वाटतात, परंतु त्यांचे अंतिम उद्दिष्ट आणि स्वरूप एकच आहे. कर्माचा त्याग करणे आणि कर्म फळाची आसक्ती सोडून करणे या दोन्ही गोष्टी साधकाला एकाच ध्येयाकडे नेतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करणे म्हणजे योग, आणि 'मी हे केवळ फळासाठी करत नाही' ही भावना ठेवणे म्हणजे संन्यास. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञानासाठी वाचणे, हाच खरा योग आणि संन्यास आहे.

संन्यास आणि योग यातील अद्वैत (एकता) अर्जुनाला पटवून देण्यासाठी माउली हे निरूपण करत आहेत.