🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या बुद्धीची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा सर्व नद्यांचा पती (स्वामी) आहे. हजारो नद्या येऊन मिळाल्या तरी समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा कोरडा पडत नाही. तो नेहमी शांत आणि गंभीर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या माणसाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या आयुष्यात सुखाचे किंवा दुःखाचे कितीही लोंढे आले, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. बाह्य विषयांचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश मिळते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहणे शिकावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता आणि जास्त मिळाले तरी हुरळून न जाता शांत राहून पुढचा अभ्यास करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे समुद्राच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्म आणि ज्ञान यांचा सुंदर समन्वय साधतात. ते म्हणतात की, केवळ कर्म सोडून देणे म्हणजे संन्यास नव्हे. उलट, कर्म करत असतानाही त्या कर्माच्या फळाची आशा न ठेवणे आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे म्हणजे 'अकर्म' स्थिती होय. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या आधारानेच अशा अलिप्त अवस्थेपर्यंत पोहोचते, तेव्हा तिला प्राप्त झालेले ते ज्ञानच खरे आणि शाश्वत असते. हे ज्ञान मनुष्याला संसारातील कर्तव्ये पार पाडत असतानाही मुक्त ठेवते.

दैनंदिन जीवनात आपले कर्तव्य पार पाडताना फळाची चिंता न करता कामावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासाचा आनंद घेऊन अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे मर्म सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची खरी व्याख्या या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ कर्म सोडून देणे म्हणजे संन्यास नव्हे. तर कर्म करत असतानाच त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे, हीच खरी कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती आहे. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य नौकेच्या साहाय्याने पाणी ओलांडतो, त्याचप्रमाणे कर्माच्याच साहाय्याने (निष्काम भावनेने) कर्माचे बंधन तोडता येते. ही 'योगयुक्ती' अर्जुनाने समजून घ्यावी असा उपदेश येथे केला आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडणे आणि निकालाची चिंता न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग न करता, ते युक्तीने कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.