🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला लोकसंग्रहाचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, श्रेष्ठ व्यक्ती जे काही करतात, त्याचेच अनुकरण सामान्य जनता करत असते. जर अर्जुनासारख्या महापुरुषाने आपले कर्तव्य (युद्ध) सोडले, तर समाज गोंधळात पडेल आणि चुकीच्या मार्गाला लागेल. म्हणून, केवळ स्वतःच्या मुक्तीसाठीच नव्हे, तर समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी आणि धर्माची मर्यादा राखण्यासाठी अर्जुनाने निष्काम कर्मयोगाचे आचरण करणे अनिवार्य आहे. हा मार्ग केवळ वैयक्तिक प्रगतीचा नसून सामाजिक कल्याणाचा आहे.

आपल्या कृतीचा इतरांवर प्रभाव पडतो, हे लक्षात घेऊन आपण नेहमी जबाबदारीने वागले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या कार्यालयाचा प्रमुख वेळेवर येत असेल, तर कर्मचारीही त्याचे अनुकरण करून वक्तशीरपणा पाळतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला लोकसंग्रहासाठी आणि समाजाला आदर्श घालून देण्यासाठी स्वधर्माचे पालन करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे निर्लेपत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आकाश हे सर्वव्यापी आहे, परंतु त्यात असलेला धूर आकाशाला मलीन करू शकत नाही किंवा त्याला स्पर्शही करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो पुरुष आत्मस्वरूपात जागा झाला आहे, तो देहात राहत असूनही देहाच्या कर्मांनी किंवा त्यांच्या फळांनी बांधला जात नाही. तो आपल्या स्वतःच्याच चैतन्यमय महिमात सदैव मुक्त असतो. कर्माचा लेप केवळ देहबुद्धी असलेल्यांना लागतो, आत्मज्ञानी पुरुषाला नाही.

दैनंदिन जीवनात कामे करताना 'मी करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आकाशासारखे अलिप्त राहून कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना यशाने हुरळून न जाणे आणि अपयशाने खचून न जाणे.

अर्जुनाला आत्म्याचे निर्लेप स्वरूप समजावून सांगताना माउली आकाशाचे उदाहरण देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) सर्वोच्च महत्त्व विशद करतात. जो साधक सुख-दुःख, लाभ-हानी, किंवा मान-अपमान या द्वंद्वांमध्ये आपले मानसिक संतुलन ढळू देत नाही, त्याचे चित्त ब्रह्माशी एकरूप झालेले असते. अशा स्थितीत पोहोचलेला मनुष्य देहाने जरी जगात वावरत असला, तरी तो स्वरूपाने परब्रह्मच असतो. समत्व हेच मुक्तीचे लक्षण आहे, असे माउली येथे निक्षून सांगतात.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश येते, तेव्हा खूप हुरळून न जाता किंवा खचून न जाता शांत राहण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे समत्व होय. उदाहरणार्थ, खेळात हार झाली तरी प्रतिस्पर्ध्याचे अभिनंदन करणे आणि स्वतःच्या चुका सुधारणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे समत्व बुद्धी प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत आणि ती व्यक्ती ब्रह्मरूप कशी असते हे सांगत आहेत.