🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपावर प्रकाश टाकतात. ते म्हणतात की, जर एखादी व्यक्ती आत्मज्ञानाशिवाय केवळ शारीरिक किंवा मानसिक स्तरावर कृती करत असेल, तर ती कृती अज्ञानातून निर्माण झालेली असते. परंतु, जेव्हा एखाद्याला कर्माचे मर्म समजते, तेव्हा तो कर्म करत असूनही त्याच्या फळाशी किंवा अहंकाराशी जोडला जात नाही. अशा वेळी त्याचे कर्म 'अकर्म' बनते, म्हणजेच ते त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. ही स्थिती प्राप्त होणे म्हणजेच खरे ज्ञान मिळवणे होय.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ सवयीने किंवा फळाच्या आशेने न करता, त्या कामामागचा उद्देश आणि योग्य पद्धत समजून घेऊन (ज्ञानाने) केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न वाचता विषयाच्या आवडीने वाचणे हे 'ज्ञानयुक्त कर्म' आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मज्ञानासह आणि आत्मज्ञानाशिवाय केलेल्या कर्मांमधील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'विहित' म्हणजे जे कर्तव्य म्हणून शास्त्राने सांगितले आहे, असेच कर्म करावे. आपले मन (मनोधर्म) विचलित होऊ न देता, इंद्रियांच्या आहारी न जाता, संयम राखून आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना अनेकदा आपले मन विचलित होते. अशा वेळी 'आता माझे सर्वात महत्त्वाचे कर्तव्य काय आहे?' याचा विचार करून, मन शांत ठेवून ते काम पूर्ण करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनाचा संयम राखून आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत प्रभावी उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्मे सोडू नयेत, तर ती अगत्याने करावीत. मात्र, ती करताना 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करत आहे' ही बुद्धी सोडून द्यावी. ज्याप्रमाणे एखादे बी विस्तवात भाजले (दग्ध केले) आणि मग ते जमिनीत पेरले, तर त्यातून पुन्हा अंकुर फुटत नाही आणि ते बी संपून जाते; त्याचप्रमाणे फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म 'अकर्म' होते. असे कर्म करणाऱ्याला संसाराच्या जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही, कारण त्या कर्माचे फळ देण्याची शक्ती नष्ट झालेली असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला बक्षीस मिळेल का?' याचा विचार करण्यापेक्षा, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यशही मिळते.

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे, याचे मार्गदर्शन माउली या ओवीतून करत आहेत.